مسئله جايز است نماز كردن باذان مؤذنين و تجسس از وقت واجب نيست مگر آنكه خيانتي از مؤذن ديده باشد .
مسئله كسي كه اذان و اقامه گفت كه تنها نماز كند بعد كسي آمد و خواست جماعت كند اذان و اقامه را اعاده بايد كرد .
مسئله جايز است كه اذان بگويد امام و اقامه بگويد غير و برعكس .
مسئله همينكه مؤذن گفت قد قامت الصلوة اهل مسجد مي‌ايستند .
مسئله هر گاه اقامه‌گوينده كه تو با او نماز ميكني شروع در اقامه كرد تو نبايد نماز سنتي كني .
مسئله كسي كه نماز خود را بجهت خللي اعاده كرد اذان و اقامه را نيز اعاده ميكند .
مطلب اول - در نيت است و در آن چند مسئله است :
[ص 129] مسئله جايز نيست نماز و غير نماز از عبادتها مگر آنكه از براي خدا بجا آورد و محض طلب رضاي خدا باشد و طلب رضاي خدا كند نه از براي منفعت خود .
مسئله كسي كه از براي غير خدا عمل كند قبول نميشود عمل او اگر چه از براي طلب بهشت و خوف از جهنم باشد و همچنين قبول نميشود عمل كسي كه از براي ديدن مردم و شنيدن مردم باشد .
مسئله نماز بر همان نيت اول است پس اگر نيت واجب كرد بعد سهو نمود و گمان كرد كه نافله است يا نيت نافله كرد اول بعد گمان كرد كه واجب است پس نماز او بر همان نيت اول است .
مسئله كسي كه نماز جمعه كرد و فراموش كرد كه سوره جمعه بخواند و عوض آن سوره قل هو الله خواند نماز را در دو ركعت سلام ميدهد و نماز را اعاده ميكند .
مسئله كسي كه تنها نماز واجبي كرد بعد از آنكه يك ركعت نماز كرد امام عادلي آمد نماز خود را بنيت سنت در ركعت دويم سلام ميدهد و نماز واجبي را با امام بجا مي‌آورد .
مسئله كسي كه نماز عصر را كرد پس دانست كه نماز ظهر را نكرده آن نماز را ظهر قرار ميدهد و عصر را ابتداء ميكند .
مطلب دويم - در تكبيرة الاحرام است و آنچه متعلق باوست و در آن چند مسئله است :
مسئله تكبيرة الاحرام در نماز واجب است و نماز بي تكبير نميشود .
[ص 130] مسئله كسي كه تكبيرة الاحرام را عمدا يا سهوا ترك كند نماز را اعاده ميكند .
مسئله مستحب است كه نماز را بسه تكبير بگشايد يا پنج يا هفت و هفت بهتر است و لكن يكي از آنها واجب است و باقي مستحب است .
مسئله اگر مأموم امام را در حال ركوع دريابد و نتواند كه تكبيري بجهت افتتاح و تكبيري بجهت ركوع بگويد همان تكبير افتتاح او را كفايت ميكند .
مسئله كسي كه نماز ايستاده بر او واجب باشد بايد تكبير افتتاح را ايستاده بگويد و كسي كه نماز نشسته بر او واجب باشد بايد تكبير افتتاح را نشسته گويد .
مسئله مستحب است كه امام تكبيرة الاحرام را بلند بگويد و مأمومين آهسته گويند .
مسئله مستحب است كه در ميان تكبيرها دعاهائي را كه وارد شده است بخوانند .
مسئله مستحب است بلند كردن دستها نزد هر تكبيري و بر مأموم و منفرد تأكيدي ندارد و حد بلند كردن دستها تا گردن است و از گوشها نبايد بگذرد و كفهاي دست خود را رو بقبله كند و انگشتان خود را بر هم گذارد و روايتي شده است كه انگشتان را بر هم ميگذارد مگر انگشت بزرگ را كه ميگشايد .
مقصد سيوم - در قيام است و در آن چند مسئله است :
مسئله واجب است ايستادن در نماز و راست نمودن كمر .
[ص 131] مسئله جايز است تكيه كردن بديوار مسجد و گذاردن دست بر آن و ياري جستن بآن از جهت برخواستن و تكيه كردن بر جانب راست و چپ و بر عصا و احتياط در ترك تكيه‌ايست كه اگر آنچه بر او تكيه كرده است نباشد خواهد افتاد .
مسئله مكروه است تكيه كردن از براي غير مريض .
مسئله مكروه است تكيه كردن بر يك پا .
مسئله سزاوار است كه مابين دو قدم خود را فاصله دهد در حال قيام بيك وجب يا كمتر .
مسئله مستحب است كه انگشتان پا در حال قيام رو بقبله باشد .
مسئله مستحب است كه دستهاي خود را بر رانهاي خود گذارد و انگشتان خود را بر هم گذارده باشد .
مسئله زن دستهاي خود را بر پستانهاي خود ميگذارد و پاهاي خود را بهم ميچسباند .
مسئله مستحب است كه نظر انسان بر موضع سجده خود باشد در حال قيام .
مسئله مستحب است معتدل ايستادن .
مسئله مكروه است كه روي خود را بطرف راست و چپ گرداند .
مسئله اگر فراموش كرد و نماز خود را نشسته كرد بي علت نماز خود را قطع ميكند و مي‌ايستد و نماز خود را اعاده ميكند .
مسئله كسي كه از ايستادن عاجز است مي‌نشيند و همينكه قوت گرفت مي‌ايستد و اگر با تكيه بر عصا و تكيه بر ديوار ميتواند ايستاد نمي‌نشيند .
مسئله مريضي كه نميتواند بايستد ولي ميتواند راه برود در حال راه [ص 132] رفتن نماز ميكند و نمي‌نشيند .
مسئله حد مرض را كه بايد نشست بخود انسان واگذارده‌اند .
مسئله كسي كه نشسته نماز كرد جايز است كه چهارزانو نماز كند و جايز است كه پاهاي خود را دراز كند .
مسئله كسي كه نشسته نماز نتواند كند خوابيده نماز كند بر پهلوي راست و اگر نتواند بر پهلوي چپ و اگر نتواند به پشت مي‌خوابد و روي خود را مانند محتضر رو بقبله ميكند و باشاره نماز ميكند و اشاره سجود را پست‌تر ميكند از اشاره ركوع .
مسئله كسي كه قدرت بر ركوع و سجود ندارد بسر خود اشاره ميكند و اگر نتواند بچشم خود .
مسئله كسي كه باشاره سجده ميكند مستحب است كه بلند كند آن چيز را كه بر آن سجده ميكند و كسي كه نتواند كه اشاره كند يا بنشيند كسي ديگر بلند ميكند از براي او آن چيز را كه سجده بر آن ميكند و ميگذارد بر پيشاني او .
مسئله جايز است نشسته نافله كردن بي علت .
مسئله كسي كه نشسته نافله ميكند مستحب است كه دو ركعت را يك ركعت حساب كند و جايز است كه يك ركعت بيك ركعت حساب كند و اگر واجبي را نشسته كرد يك ركعت را بيك ركعت حساب ميكند و اگر كسي كه نشسته نماز كرد قدري از سوره را باقي بگذارد و برخيزد و باقي را تمام كند و ركوع كند از براي او نماز ايستاده حساب ميشود .
[ص 133] مسئله كسي كه در كشتي نماز ميكند ايستاده نماز ميكند اگر چه قامت خود را خم كند و اگر ايستاده نتواند نشسته نماز ميكند و واجب نيست بيرون آمدن اگر چه ممكن باشد .
مطلب اول - در قرائت در نمازهاي واجبي و سنتي است و در آن چند مسئله است :
مسئله سوره فاتحه واجب است در نمازهاي واجبي و شرط صحت سنتيها بنا بر روايتي در هر حال نيست بجهت اينكه شخصي كه تعجيل دارد روايت شده است كه كافيست او را سه تسبيح در حال قرائت و تسبيحي در حال ركوع و تسبيحي در حال سجود .
مسئله بسمله جزء سوره فاتحه است و ادعاي اجماع كرده‌اند كه جزء هر سوره‌ايست .
مسئله مستحب است خواندن سوره كاملي در نمازهاي واجبي و سنتي بعد از سوره حمد و احتياط واضح است .
مسئله مكروه است قرائت كمتر از سوره و بيشتر از سوره و احتياط واضح است .
مسئله شخص گنگ از عوض قرائت حركت ميدهد زبان خود را و اشاره ميكند بانگشت خود .
مسئله احتياط در آن است كه قرائت نماز صبح و دو ركعت اول مغرب و عشا و دو ركعت نماز ظهر روز جمعه را در سفر و حضر و جماعت و [ص 134] فرادا جهر نمايد و اگر عمدا ترك كند نماز را اعاده كند .
مسئله جايز نيست كه صدا را بسيار بلند كند و جايز نيست كه بسيار آهسته بخواند بطوري كه نشنود و بايد وسط قرائت كند .
مسئله در حال تقيه جايز است در دل خود قرائت كند اگر بترسد در حركت زبان .
مسئله بر زنان جهر نيست مگر آنكه امام باشد پس اندكي بلند ميخواند بقدري كه شنيده شود قرائت او .
مسئله در تشهد و قنوت و ركوع و سجود انسان مختار است در جهر و اخفات .
مسئله سنت در نافلِهاي شبي جهر است و در نافلِهاي روزي آهسته .
مسئله مستحب است سكوت كمي بعد از قرائت .
مطلب دويم - در سورِهائي كه در نمازها خوانده ميشود و در آن چند مسئله است :
مسئله روايتهاي بسيار در سورِها رسيده است و همه خوب است و بعضي را در اينجا ذكر ميكنم پس در نماز صبح سورِهائي را بخواند كه به بزرگي عم و غاشيه و قيامت باشد و در ظهر و خفتن ببزرگي اعلي و شمس و غاشيه باشد و در عصر و مغرب كه مانند نصر و توحيد و زلزله باشد .
مسئله بهتر از همه سورِها در واجبات سوره قدر و توحيد است و كسي كه ترك كند سورِهاي ديگر را و اين دو سوره را بجهت فضيلت [ص 135] بخواند ثواب سورِهائي كه ترك كرده باو ميدهند و اگر اين دو را خواند پس در ركعت اول قدر را بخواند و در ركعت دويم توحيد را .
مسئله در شب جمعه سوره جمعه و اعلي را بخواند و در صبح جمعه سوره جمعه و توحيد را بخواند و در نماز جمعه جمعه و منافقين را بخواند و روايات ديگر نيز وارد شده است و همه خوب است .
مسئله در صبح روز دوشنبه و پنجشنبه در ركعت اول سوره انسان را بخواند و در ركعت دويم سوره غاشيه را بخواند .
مسئله مستحب است در نافلِهاي ظهر كه در اول سوره حمد و جحد را بخواند و در باقي حمد و توحيد را بخواند و نافلِهاي عصر را با حمد و توحيد بجا آورد و در نافله مغرب ركعت اول را با حمد و جحد بخواند و دويم را با حمد و اخلاص و دو ركعت ديگر را بهر چه بخواهد يا بجحد و بتوحيد و در نماز شب دو ركعت اول را با حمد و سي مرتبه قل هو الله بخواند و چهار ركعت ميان را بطور نماز جعفر بجا آورد و دو ركعت ديگر را بسوره ملك و دهر بجا آورد و شفع را بحمد و قل هو الله در هر ركعتي سه مرتبه و وتر را بتوحيد سه مرتبه و معوذتين و نافله صبح را بجحد و توحيد بجا آورد .
مطلب سيوم - در احكام دو ركعت آخر است و در آن چند مسئله است :
مسئله مختار است نمازگذار در دو ركعت آخر كه تسبيح بگويد يا قرائت نمايد .
[ص 136] مسئله قرائت در آن دو ركعت افضل از تسبيح است .
مسئله مريض و كسي كه سهو بسيار ميكند در دو ركعت آخر تسبيح بخواند .
مسئله امام در دو ركعت آخر فاتحة الكتاب ميخواند و مأمومين تسبيح ميكنند يا امام تسبيح ميكند و مأمومين قرائت ميكنند .
مسئله كفايت ميكند در دو ركعت آخر مطلقا تسبيح و مستحب است كه سه مرتبه بگويد سبحان الله سبحان الله سبحان الله يا تسبيح و تحميد و استغفار نمايد يا تسبيحات اربع بخواند يك مرتبه يا سه مرتبه يا ميگويد سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله سه مرتبه يا ميگويد الحمد لله و سبحان الله و الله اكبر همه اينها جايز است .
مطلب چهارم - در احكام است و در آن چند مسئله است :
مسئله احتياط ترك خواندن دو سوره است در يك ركعت .
مسئله احتياط در ترك سوره‌ايست كه سجده واجبي دارد .
مسئله مستحب است خواندن اعوذ بالله السميع العليم من الشيطان الرجيم .
مسئله مستحب مؤكد است جهر ببسم الله مطلقا .
مسئله مستحب است كه قرائت را بآرامي نمايد و سوره حمد را نيكو قرائت نمايد و در موضع وقف وقف نمايد و حروف را نيكو ادا كند .
مسئله كسي كه محتاج ميشود كه در اثناي قرائت پيش رود از قرائت باز مي‌ايستد و پيش ميرود تا آن موضعي كه ميخواهد بعد از آن قرائت ميكند .
مسئله مكروه است كه در ميان قرائت سكوت كند كه كلام كسي را بشنود .
[ص 137] مسئله هر چه ذكر خدا و ذكر پيغمبر صلي الله عليه و آله باشد يا سخن گفتن با خدا باشد ضرر ندارد در نماز .
مسئله جايز است يك آيه را مكرر خواندن در نماز .
مسئله جايز نيست گفتن آمين بعد از قرائت خواه امام باشد و خواه مأموم .
مسئله سوره و الضحي و الم‌نشرح يك سوره است و الم‌تر كيف و لايلاف هم يك سوره است و هر دو را بجاي يك سوره بايد خواند .
مسئله جايز است عدول كردن از سوره بسوره ديگر .
مسئله مكروه است عدول كردن از قل يا ايها الكافرون و قل هو الله احد مگر در جمعه كه عدول ميكند از سوره قل هو الله اگر آنرا خواند بسوي جمعه و منافقين يا آنكه آن نماز را در دو ركعت تمام ميكند و بنيت واجب نماز را از سر گيرد و مستحب است كه اگر نصف سوره را خواند آنرا تمام كند .
مسئله كسي كه نصف سوره‌اي را خواند پس فراموش كرد و شروع در سوره ديگر كرد و آنرا تمام كرد و پيش از ركوع ملتفت شد ركوع ميكند و ضرر ندارد .
مسئله معوذتين از قرآنند و جايز است خواندن آنها در واجبي .
مسئله مكروه است ترك خواندن قل هو الله احد در نمازهاي يك روز .
مسئله مكروه است خواندن سوره قل هو الله احد به يك نفس .
مسئله كسي كه شروع در سوره كرد و غلط كرد سوره قل هو الله بخواند و ركوع كند .
[ص 138] مسئله كسي كه نماز جمعه را بغير سوره جمعه و منافقين خواند نماز را اعاده ميكند خواه در سفر باشد يا در حضر .
مقصد پنجم - در ركوع است و در آن چند مسئله است :
مسئله ركوع واجبي است از واجبات نماز .
مسئله واجب است براي مردان خم شدن بقدري كه انگشتان بزانوها برسد .
مسئله واجب است ساكن شدن در حال ركوع .
مسئله واجب است ذكر مطلقا در ركوع يعني هر ذكر كه باشد .
مسئله مستحب است كه كمر خود را در حال ركوع راست گيرد و پشت خود را كمان نكند .
مسئله واجب است بلند كردن سر بعد از ركوع و جايز نيست كه بي بلند كردن سر بسجود رود .
مسئله واجب است كه بعد از ركوع راست بايستد بطور اعتدال تا بندهاي تن او هر يك بجاي خود آيد .
مسئله مستحب است تكبير از براي ركوع پيش از آن و بلند كردن دستها به تكبير در حال ايستاده‌گي پيش از ركوع .
مسئله مستحب است تكبير بعد از بلند كردن سر از ركوع و پيش از سمع الله و بلند كردن دستها به تكبير .
مسئله مستحب است كه كف دست خود را از سر زانو پر كند و انگشتان را گشاده گيرد .
[ص 139] مسئله مستحب است كه پشت خود را مسطح گيرد بطوري كه اگر قطره روغني به پشت او بچكاني بهيچ طرف ميل نكند و پاها را راست بدارد .
مسئله مستحب است كشيدن گردن و سر خود را فرو نيندازد .
مسئله مستحب است كه نظر او در حال ركوع مابين دو قدم او باشد .
مسئله مستحب است كه مابين دو قدم در حال ركوع يك وجب باشد و قدمها برابر باشد .
مسئله مستحب است گفتن سمع الله لمن حمده بعد از راست شدن از ركوع .
مسئله مستحب است بلند گفتن سمع الله .
مسئله مستحب است كه مأموم بدل سمع الله ، الحمد لله رب العالمين گويد آهسته .
مسئله مستحب است صلوات فرستادن در ركوع و در سجود .
مسئله مستحب است طول ركوع و سجود .
مسئله جايز است هر ذكري در ركوع و سنت در ذكر سه دفعه است و فضل در هفت مرتبه است و هر چه زياده شود فضيلتش بيشتر است .
مسئله مكروه است قرائت در ركوع .
مسئله مستحب است كه ذكر كند در ركوع به سبحان ربي العظيم و بحمده .
مسئله جايز است بلند كردن دست از زانو در حال ركوع بجهت حاجتي و برنداشتن بهتر است .
مسئله جايز است كه ذكر ركوع را بلند كند يا آهسته هر گاه فرادا باشد و اما امام مستحب است كه بلند ذكر كند و مأموم آهسته .
[ص 140] مسئله مكروه است كمتر از سه ذكر در ركوع .
مسئله مستحب است كه دست راست را بر زانو پيش از دست چپ گذارد .
مسئله زن در حال ركوع دستهاي خود را بالاي زانوهاي خود ميگذارد تا آنكه بسيار خم نشود .
مقصد ششم - در سجود است و در آن چند مسئله است :
مسئله سجود در نماز واجب است در هر ركعتي دو مرتبه .
مسئله واجب است سجود بر هفت عضو : پيشاني و دو كف دستها و دو سر زانوها و دو انگشت پاها و اما گذاردن بيني سنت است .
مسئله كفايت ميكند در اين اعضا مسما يعني بقدر سر انگشتي هم از اين اعضا اگر بر زمين رسد كفايت ميكند .
مسئله واجب است كه مواضع سجود قرار گيرد و ساكن شود .
مسئله باكي نيست كه موضع سجده اندكي پست و بلند باشد يعني بقدر آجري .
مسئله كسي كه سجده كند و پيشاني او بر موضع ناملايمي افتد ميكشد پيشاني خود را بر زمين و بلند نميكند .
مسئله واجب است ذكر در حال سجود هر ذكري كه باشد و مستحب است گفتن سبحان ربي الاعلي و بحمده .
مسئله مكروه است قرائت در حال سجود .
مسئله مستحب است طول دادن سجود .
مسئله واجب است بلند كردن سر بعد از سجده اولي و نشستن بآرامي تن و همچنين نشستن بعد از سجده دويم و درست نشستن .
[ص 141] مسئله مستحب است تكبير پيش از سجود در حاليكه راست ايستاده است و بعد از سر برداشتن از سجود و همچنين پيش از سجود دويم در حاليكه نشسته است و بعد از سر برداشتن از سجود دويم .
مسئله مستحب است كه در وقت فرود آمدن براي سجود اول دستهاي خود را بر زمين گذارد پيش از زانوها .
مسئله مستحب است كه مرفقهاي خود را از زمين بلند كند و مكروه است بر زمين گذاردن آنها و بر زانوها و رانها .
مسئله مستحب است كه كف دستها را بر زمين گذارد نه بر چيزي ديگر .
مسئله مستحب است كه انگشتان را بر هم گذارد در حال سجود و رو بقبله نهد بر زمين .
مسئله مستحب است سجود بر تربت سيدشهدا عليه السلام .
مسئله مستحب است كه زن پيشاني خود را بگشايد در حال سجود .
مسئله مستحب است كه نظر او در حال سجود بسوي بيني او باشد و ميان دو سجده بر دامن او .
مسئله مستحب است كه محل سجود و محل ايستادن مساوي باشد .
مسئله دستها را در حال سجود برابر رو و شانِها بزمين ميگذارد و مكروه است كه دستها را بزانوها چسباند يا نزديك رو برد يا برابر زانوها گذارد .
مسئله مستحب است كه در حال نشستن بطرف چپ نشيند و قدمهاي خود را از طرف راست بيرون نمايد و بر طرف راست نشستن مكروه [ص 142] است در نماز .
مسئله مستحب است گفتن استغفر الله ربي و اتوب اليه ميان دو سجده .
مسئله مستحب است كه در حال برخواستن بر دستهاي خود تكيه كند و زانوهاي خود را پيش از دستها بردارد .
مسئله زن بر دو كفل خود مي‌نشيند و مانند مرد نمي‌نشيند و وقت فرود آمدن از براي سجود اول مي‌نشيند و بعد سجده ميكند و زانوها را پيش از دستها ميگذارد بر زمين و در حال سجود خود را بزمين ميچسباند و در حال نشستن رانهاي خود را بهم ميچسباند و زانوهاي خود را بلند ميكند از زمين و وقت برخواستن بآرامي برميخيزد و عقب خود را بلند نميكند و در حال سجود اعضاي خود را بهم جمع ميكند و مرفقهاي خود را بر زمين مي‌نهد .
مسئله اگر بدن انسان بخارد در حال سجود ميتواند بخاراند هر گاه بر او صبر دشوار باشد و صبر بهتر است .
مسئله خوب نيست كه بر پيشاني انسان اثر سجود نباشد .
مسئله كسي كه بر پيشاني او دملي باشد زمين را بقدر دمل گود ميكند در حال سجود دمل را در آن گود ميگذارد تا بر خاك سجده شده باشد و اگر اين را نتواند بر ابروي راست خود سجده ميكند و اگر اين را هم نتواند بر ابروي چپ خود و اگر اين را هم نتواند بچنه خود .
مسئله دميدن در موضع سجود مكروه است اگر كسي در كنار انسان باشد .
مسئله جايز است اگر پيشاني او خاك‌آلود شود پاك كند در اثناي نماز و [ص 143] موضع سجده خود را درست كند .
مسئله مكروه است كه در ميان دو سجده دستهاي خود را از زمين برندارد .
مسئله جايز نيست سجود از براي غير خدا .
مقصد هفتم - در قنوت است و در آن چند مسئله است :
مسئله قنوت سنت است در هر نماز واجبي و سنتي و بسيار مؤكد است .
مسئله جايز است ترك قنوت در حال تقيه و بلند كردن دو دست در اين هنگام كفايت ميكند از قنوت و اگر از اين هم بترسد كفايت ميكند او را كه سه دفعه بگويد بسم الله الرحمن الرحيم .
مسئله قنوت در هر نماز در ركعت دويم پيش از ركوع و بعد از قرائت است و قنوت در نماز جمعه در هر دو ركعت است لكن در ركعت اول پيش از ركوع و بعد از قرائت است و در ركعت دويم بعد از ركوع است .
مسئله كمتر چيزي كه جايز است در قنوت سه تسبيح است .
مسئله در قنوت دعاي معيني نيست و هر چه بر زبانت جاري شود ميگوئي .
مسئله مستحب است كه دعاهائي كه وارد شده است در قنوت بخواند در روز جمعه و غير جمعه .
مسئله مستحب است استغفار در قنوت وتر هفتاد مرتبه و العفو سيصد مرتبه و گفتن هذا مقام العائذ بك من النار هفت مرتبه و شمردن بدست راست و نگاه داشتن دست چپ از براي قنوت برابر رو و اگر بخواهد در زير لباس .
[ص 144] مسئله مستحب است بلند خواندن قنوت .
مسئله مكروه است بلند كردن دست بحدي كه از سر بگذرد .
مسئله مستحب است طول دادن قنوت در غير جماعت .
مسئله جايز است قنوت بنفرين بر دشمن و نام بردن آن .
مسئله مستحب است ذكر ائمه عليهم السلام در قنوت .
مسئله هر چه مناجات پروردگار باشد جايز است .
مسئله مستحب است در قنوتهاي واجبي دعا و در وتر استغفار .
مسئله مستحب است تكبير پيش از قنوت .
مسئله رخصت داده‌اند در ترك قنوت اگر چه تقيه نباشد .
مطلب اول - در تشهد است و در آن چند مسئله است :
مسئله تشهد واجب است در نماز واجبي و شرط صحت است در نمازهاي سنتي .
مسئله واجب در تشهد شهادتين است و احتياط در آن است كه صلوات را بعد از آن دو ترك نكند .
مسئله واجب است نشستن بقدر تشهد در دو ركعتيها يك مرتبه و در غير آنها دو مرتبه .
مسئله مستحب است كه تشهد را بطوري كه وارد شده بخوانند و آن اينطور است كه اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شريك له و اشهد ان محمدا عبده و رسوله اللهم صل علي محمد و آله .
[ص 145] مسئله مستحب است كه ذكري كه وارد شده پيش از تشهد بخوانند .
مسئله مستحب است كه بر طرف چپ بنشينند در حال تشهد و قدمهاي خود را از طرف راست بيرون كنند و پشت قدم راست را بر شكم قدم چپ گذارد .
مسئله مستحب است نظر در حال تشهد در دامن كردن .
مسئله مستحب است كه زن رانهاي خود را بهم بچسباند و زانوهاي خود را از زمين بردارد در حال تشهد .
مسئله هر گاه در حال تقيه باشد و نتواند كه بنشيند و تشهد بخواند اندكي مي‌نشيند و بعد برميخيزد و تشهد ايستاده ميخواند .
مسئله جايز نيست كه در تشهد بگويد تبارك اسمك و تعالي جدك .
مسئله جايز نيست سلام دادن در تشهد اول .
مسئله مستحب است كه هر گاه از تشهد برخيزد بگويد بحول الله و قوته اقوم و اقعد يا تكبير بگويد .
مسئله مستحب است براي مردان كه چون از تشهد برخيزد تكيه بر دو كف دست خود كند و برخيزد و اما زنان يكدفعه برميخيزند و تكيه بر دست خود نميكنند .
مسئله انسان مختار است كه تشهد را بلند بخواند يا آهسته .
مطلب دويم - در سلام است و در آن چند مسئله است :
مسئله سلام واجب است در نمازهاي واجبي بعد از تشهد آخر .
مسئله سلام حاصل ميشود باينكه بگويد السلام علينا و علي عباد الله [ص 146] الصالحين يا اينكه بگويد السلام عليكم و اما و رحمة الله و بركاته مستحب است .
مسئله بيرون نميرود از نماز بگفتن السلام عليك ايها النبي و نه بسلام بر ائمه .
مسئله مستحب است از براي امام بعد از گفتن السلام علينا و علي عباد الله الصالحين هر گاه اين را مقدم داشت و اختيار كرد اينكه سلامي ديگر بگويد رو بقبله يا از جانب راست خود .
مسئله مستحب است از براي مأموم اينكه سلام بدهد پيش روي خود و سلام ديگر دهد از دست راست خواه در دست راست او كسي باشد و خواه نباشد و سلامي ديگر از دست چپ اگر كسي باشد .
مسئله منفرد هر گاه سلام از دست راست خود داد قصد دو ملك را ميكند و ببيني خود اشاره بطرف راست ميكند و امام اگر سلام از طرف راست داد قصد ميكند دو ملك را و مأمومين را و اشاره بچشم خود ميكند و مأموم سلامي كه پيش رو ميگويد قصد ميكند امام را و دو ملك را و سلامي كه از دست راست ميگويد قصد ميكند دو ملك را و كسي را كه بر دست راست اوست و سلامي كه از دست چپ ميگويد قصد ميكند دو ملك را و كسي كه بر طرف چپ اوست و اگر بر طرف چپ او كسي نباشد سلام نميكند بر دست چپ مگر آنكه بطرف راست او ديوار باشد و طرف چپ او كسي باشد آنگاه سلام بطرف چپ ميكند .
مسئله مستحب است جمع كردن السلام علينا و علي عباد الله الصالحين و [ص 147] السلام عليكم بترتيب .
مسئله نيت بيرون رفتن از نماز در سلام واجب نيست و هر كس سلام داد از نماز بيرون ميرود خواه نيت بكند خواه نيت نكند .
( مختصري . ظ ) در آداب نماز از اول تا آخر بطور اختصار :
پس هر گاه وقت داخل شد و شرايط نماز را بعمل آورده باشد چنانكه در كتاب طهارت و همين كتاب گذشت پس بايستد و اذان بگويد و صداي خود را بلند بكند و الف و ها را فصيح بگويد و دو انگشت خود را بر دو گوش خود بگذارد و در آخر هر فصلي بايستد و فصيح بيان كند حروف را پس چون اذان گفت ميان آن و ميان اقامه فاصله قرار بدهد به نشستني يا بدو ركعت يا بسخني يا به تسبيحي پس برخيزد و اقامه بگويد رو بقبله و در آخر هر فقره بايستد و پي‌درپي فقرات را بگويد بعد از آن نماز خود را بگشايد بسه تكبير يا پنج يا هفت و او ايستاده باشد رو بقبله و انگشتان پاي او رو بقبله باشد و قدمهاي خود را از يكديگر جدا گذاشته باشد بفاصله يك وجب يا كمتر و دستهاي خود را بر رانهاي خود گذارده باشد با انگشتان بهم بسته و نظر او بجاي سجود او باشد و كمر او راست پس چون تكبير گفت دستهاي خود را تا گردن خود بلند كند و از گوشهاي خود نگذراند و كف دستهاي او رو بقبله باشد و پشت آنها بجانب خودش باشد و انگشتانش بهم بسته باشد و دعاهاي وارد شده را در ميان تكبيرها بخواند و همچنين بعد از گشودن نماز پس اعوذ بالله بگويد بعد از آن [ص 148] سوره حمد را بخواند و بسم الله را بلند بگويد و فصيح قرائت كند بعد يك سوره تمام بخواند و اگر نمازهاي شب است بلند قرائت كند و اگر نمازهاي روز است آهسته پس اندكي ساكت شود و دستهاي خود را بتكبير بلند كند و تكبير بگويد پس ركوع كند و آنقدر خم شود كه سر انگشتانش بزانويش برسد اقلا و دست راست را بر زانوي راست پيش از دست چپ بر زانوي چپ بگذارد و در حال ركوع آرام بگيرد و كمر خود را راست بگيرد و پشت خود را كمان نكند و پر كند كف دست خود را از سر زانوي خود و انگشتان خود را بگشايد و گردن خود را بكشد و نظر ميان دو قدم خود كند مادام كه در ركوع است و قدمهاي خود را گشاده بگذارد بفاصله يك وجب و ذكر بكند پس چون فارغ شد از ذكر سر خود را بلند بكند و راست بايستد و بعد از آرام گرفتن تكبير بگويد و دستهاي خود را بتكبير بلند كند بعد از آن سمع الله بگويد پس تكبيري ديگر از براي سجود گفته بسجود فرو رود و دستهاي خود را پيش از زانوها بر زمين گذارد و سجده بر هفت عضو بكند پيشاني و دو دست و دو زانو و دو انگشت پاها و بيني خود را نيز بر زمين بگذارد و دستهاي خود را همچون بال بگيرد و مرفقهاي خود را بر زمين و زانوها و رانها نگذارد و دو دست را با هم بگذارد و با هم بردارد و انگشتان خود را بهم متصل كند و دستهاي خود را برابر رو و شانِها بگذارد و بروي خود نزديك نكند و بزانوها نچسباند و قدري از برابر زانوها براست و چپ بگذراند و انگشتان دستها را رو [ص 149] بقبله بگذارد و نظر بر بيني خود بكند و در سجود آرام بگيرد و ذكر بكند بعد از آن سر بردارد و معتدل به‌نشيند و بر طرف چپ خود به‌نشيند بطوري كه گذشت و دست خود را از زمين بردارد و بتكبير بلند كند و بگويد الله اكبر پس استغفار كند و باز بگويد الله اكبر و دستهاي خود را بتكبير بلند كند و نظر او ميان دو سجده در دامان او باشد و دومرتبه سجده كند چنانكه دانست و دومرتبه سر بردارد و بنشيند چنانچه دانست پس بركعت دويم برخيزد راست بايستد و قرائت كند چنانكه دانست پس تكبير بگويد و دستهاي خود را بتكبير بلند كند پس دستهاي خود را بقنوت بلند كند و انگشتان خود را بهم بگذارد و قنوت بخواند و دستهاي خود را بيندازد بعد تكبير بگويد و دستهاي خود را بتكبير بلند كند از براي ركوع و ركوع و سجود كند چنانكه دانست پس بنشيند بطور تورك چنانكه دانست و نظر در حال تشهد در دامنش باشد و انگشتانش بسته باشد پس سلام بگويد و مختار است در تشهد و ذكر ركوع و سجود و قنوت كه بلند بخواند يا آهسته و مستحب است بلند خواندن قنوت و سمع الله و صداي خود را بسيار بلند نكند در حال بلندي و بسيار آهسته نخواند كه خودش نشنود در حال آهستگي ، اين است آداب نماز بطور مختصر از اول تا آخر .
مطلب اول - در احكام مطلق تعقيب است و در آن چند مسئله است :
[ص 150] مسئله مستحب مؤكد است تعقيب بعد از نمازهاي واجبي و سنتي .
مسئله روايت شده است كه آنچه ضرر بنماز ميرساند بتعقيب هم ضرر ميرساند .
مسئله مرخص فرموده‌اند از براي صاحب حاجت اينكه از پي حاجت خود رود و تعقيب بخواند مادام كه با وضو باشد .
مسئله مستحب است بلند كردن دو دست بالاي سر بعد از نماز .
مسئله مستحب است سه تكبير بعد از نماز واجبي و دعائي كه وارد شده است .
مسئله مستحب است تسبيح حضرت زهراء عليها السلام و آن معين است از جانب پيغمبر صلي الله عليه و آله و كيفيت آن سي و چهار تكبير است و سي و سه تحميد است و سي و سه تسبيح است .
مسئله مستحب است كه بعد از تسبيح زهراء عليها السلام تهليل گويد و استغفار نمايد .
مسئله مستحب است كه آن را پيش از تغيير دادن پاها بخواند و تعليم اطفال نمايد .
مسئله هر كس سهو كند و تكبير را زياده از سي و چهار گويد بنا را بر سي و سه ميگذارد و اگر سهو كند در تحميد تا آنكه از شصت و هفت بگذرد بنا را بر شصت و شش ميگذارد و اگر در تسبيح سهو كند و زياده بر صد بخواند چيزي بر آن نيست .
مسئله هر گاه شك كند در تسبيح فاطمه عليها السلام بنا را بر حد يقين [ص 151] گذارد روايتي شده است كه اعاده نمايد .
مسئله مستحب است كه تسبيح را پي‌درپي بخواند و قطع ننمايد .
مسئله مستحب است كه تسبيح از تربت سيدشهداء عليه السلام بوده باشد .
مسئله مستحب است كه دانِهاي تسبيح سي و چهار باشد چرا كه مؤمن بايد خالي از پنج چيز نباشد مسواك و شانه و سجاده و تسبيحي كه در آن سي و چهار دانه باشد و انگشتر عقيقي .
مسئله مستحب است سي و چهار مرتبه گفتن سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اكبر بعد از هر نماز .
مسئله مستحب است كه از نماز برنگردد مگر بلعنت بر بني‌اميه و چهار نفر از مردان و چهار نفر از زنان كه معلومند .
مسئله مستحب است بعد از هر نمازي سؤال جنت و پناه بردن از آتش و صلوات بر پيغمبر و آل او و استغفار بطوري كه وارد شده است و دعاهائي كه رسيده است و آنها بسيار است و در كتب اصحاب رضوان الله عليهم مذكور است و كمتر چيزي كه كفايت ميكند از دعا بعد از نماز اين است كه بگويد اللهم اني اسئلك من كل خير احاط به علمك و اعوذ بك من كل سوء احاط به علمك اللهم اني اسئلك عافيتك في اموري كلها و اعوذ بك من خزي الدنيا و عذاب الآخرة .
مسئله مستحب است قرائت آية الكرسي و سورِها و آيات بسياري كه در كتب اصحاب مذكور است .
مسئله جايز است عمل بكتب اصحاب كه در سنن و ادعيه و مستحبات [ص 152] نوشته‌اند هر گاه از براي عمل نوشته باشند نه محض روايت .
مطلب دويم - در بعضي تعقيبات و احكام مخصوصه بهر نمازي است و در آن چند مسئله است :
مسئله مستحب است دعاهائي كه وارد شده است بعد از ظهر و بعد از عصر .
مسئله مستحب است نشستن از براي دعاي بعد از عصر يك ساعت .
مسئله مستحب است استغفار بعد از عصر هفتاد مرتبه و قرائت سوره انا انزلنا ده مرتبه .
مسئله مستحب است دعاهائي كه وارد شده بعد از مغرب و عشا .
مسئله مكروه است سخن گفتن مابين چهار ركعت نافله مغرب .
مسئله مستحب است ترك سخن در تعقيب مغرب بخصوصه .
مسئله مستحب است بعد از نماز صبح و بعد از نماز مغرب كه بگويد هفت مرتبه بسم الله الرحمن الرحيم لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم .
مسئله مستحب است صلوات بر پيغمبر و آل او بعد از نماز صبح صد مرتبه و استغفار هفتاد مرتبه و ساير دعاهائي كه وارد شده است .
مسئله مستحب است نشستن بعد از نماز صبح تا طلوع آفتاب .
مسئله مكروه است خوابيدن پيش از طلوع فجر و بعد از نماز صبح .
مسئله از سنتهاي مؤكدي كه نبايد ترك كرد تهليلات و تعويذاتي است كه پيش از طلوع آفتاب و پيش از غروب وارد شده است پس ده مرتبه بگويد لا اله الا الله وحده لا شريك له له الملك و له الحمد يحيي و يميت [ص 153] و هو حي لايموت بيده الخير و هو علي كل شيء قدير و ده مرتبه بگويد اعوذ بالله السميع العليم من همزات الشياطين و اعوذ بك رب ان يحضرون ان الله هو السميع العليم و كمتر تعويذ آن است كه بگويد اعوذ بالله السميع العليم .
مسئله كسي كه فراموش كند تهليل و تعويذ را پيش از طلوع آفتاب و پيش از غروب آفتاب قضا كند آن را چنانكه نماز را قضا ميكند زيرا كه روايت شده است كه آن دو فريضه‌اند بر هر مسلمي .
مسئله در هر صبح و شام سه مرتبه بگويد اللهم اجعلني في درعك الحصينة التي تجعل فيها من تريد و همچنين بگويد در هر صبح ابتدء يومي هذا بين يدي نسياني و عجلتي بسم الله و ما شاء الله چرا كه اين دعا كفايت ميكند تو را از هر چه فراموش كني و ديگر حاجت نيست بذكر دعاهاي بسيار چرا كه در كتب اصحاب رضوان الله عليهم مذكور است .
مقصد دويم - در احكام سجده شكر است و در آن چند مسئله است :
مسئله سجده شكر مستحب است در هر نعمتي و مؤكد است بعد از نمازهاي پنجگانه و بسجده شكر هر نقصي كه در نماز باشد اصلاح ميشود .
مسئله مستحب است طول دادن سجده شكر و بخاك گذاردن رو و پهن كردن دستان و گذاردن سينه و شكم بر زمين .
مسئله مستحب است در سجده شكر اينكه بگويد صد دفعه شكرا شكرا و اگر بخواهد عفوا عفوا و كمتر ذكرها آن است كه بگويد سه مرتبه شكرا لله .
مسئله مستحب است كه دعاهاي واردشده را بخواند در سجود .
[ص 154] مسئله مستحب است كه هر گاه بياد نعمتي بيايد روي خود را بر خاك گذارد بجهت شكر خدا و اگر سواره باشد فرود آيد و روي خود را بر خاك گذارد و اگر از شهرت بترسد روي خود را بر سر زين گذارد و اگر اين را هم نتواند روي خود را بر كف دست خود گذارد و حمد كند خدا را بر نعمتي كه باو داده است و اگر در ميان مردم باشد دست خود را بر اسفل شكم خود گذارد و قد خود را خم كند بجهت تواضع از براي خدا و بطوري خم شود كه مردم گمان كنند كه مثلا دردي بدل او عارض شده .
مسئله مستحب است سجده بسيار كردن در وقت ظهور هر نعمتي .
مسئله مستحب است كه دست بر موضع سجده بمالد و بر روي خود بكشد و بر بدن خود بمالد و دعاي واردشده را بخواند .
باب چهارم - در چيزهائي است كه نماز را ميشكند و آنچه ملحق بآن است و در احكام شك و سهو و در آن سه مقصد است :
مقصد اول - در چيزهائي است كه نماز را ميشكند و آنچه ملحق بآن است و در آن دو مطلب است :
مطلب اول - در چيزهائي است كه نماز را ميشكند و در آن چند مسئله است :
مسئله جايز نيست بعد از احرام نماز شكستن نماز مگر بجهت ضرورت .
مسئله اگر كسي به‌بيند پسري را از خود كه گريخته است يا بدهكاري را كه طلبي از آن دارد و ميگريزد يا ماري را كه از آن ميترسد بر جان خود يا فراموش كرده باشد متاع خود را و بترسد گم شدن آن را يا تلف [ص 155] آن را يا گريختن حيوان خود را پس در اين حالها و امثال اينها جايز است شكستن نماز اگر بجهت آن ضرور شود شكستن و اگر ضرور شكستن نيست و باندك توجهي و التفاتي درست ميشود آن كار را ميكند و نماز را نميشكند .
مسئله روايت شده است كه اگر كسي به‌بيند طفل را بسوي آتش ميرود يا گوسفندي داخل اطاق ميشود و چيزي را خراب ميكند از نماز برميگردد و آن كار را درست ميكند و برميگردد و باقي نماز خود را ميكند مادام كه سخن نگفته باشد .
مسئله جايز نيست داخل شدن در نماز بي طهارت اگر چه در حال تقيه باشد .
مسئله كسي كه خوابيد يا بول يا غايطي يا ريحي از او اخراج شد در اثناء نماز نماز او ميشكند و طهارت او باطل ميشود خواه عمدا كرده باشد اين كارها را يا سهوا يا باختيار يا بي‌اختيار .
مسئله كسي كه سخن گويد عمدا در اثناي نماز بغير ذكر خدا و بغير از دعا نماز او ميشكند و اگر از روي فراموشي يا سهو يا ناداني سخن گفت يا گمان كرد كه از نماز بيرون رفته و سخن گفت نماز او نميشكند .
مسئله روايت شده است كه هر كس ناله كند در نماز پس مثل آن است كه سخن گفته است و حمل بر كراهت ميشود .
مسئله روايت شده است كه هر كس يادش آيد ميتي از منسوبانش در اثناي نماز و گريه كند نمازش فاسد ميشود و اين هم حمل بر كراهت ميشود [ص 156] و اگر از براي ياد بهشت و دوزخ باشد افضل اعمال است .
مسئله كسي كه قهقهه در نماز كند نماز او باطل ميشود و اما تبسم باكي نيست و باطل نميكند .
مسئله اگر كسي بكل تن خود از قبله بگردد نمازش باطل ميشود و اما التفات كم باطل نميكند و لكن نقص نماز است .
مسئله هيچ چيز غير از آنچه نص در آن وارد شده است نماز را باطل نميكند .
مطلب دويم - در آنچه ملحق بشكننده‌هاي نماز ميشود و در آن چند مسئله است :
مسئله جايز نيست همچون سنيان دست بستن در نماز و آن حرام است و نقص است در نماز .
مسئله هر گاه كسي بر نمازگذار در اثناي نماز سلام كند واجب است كه رد كند و همان لفظ كه او گفته جواب بگويد .
مسئله جايز است سلام بر نمازگذار كردن .
مسئله هر گاه كسي در نماز عطسه كند ميگويد الحمد لله و صلوات ميفرستد و اگر مؤمني ديگر عطسه كند باز ميگويد الحمد لله و صلي الله علي النبي و آله اگر چه آن مؤمن دور باشد .
مسئله جايز است كه اگر مؤمني عطسه كند و تو در نماز باشي بآن دعا كني چنانكه معلوم است چرا كه آنهم دعا است .
مسئله جايز است كه اگر شخصي حاجتي در اثناي نماز داشته باشد آنكه بسر خود اشاره كند يا بدست خود و زن هر گاه حاجتي داشته باشد دست بر هم زند .
[ص 157] مسئله روايت شده است كه جايز است سرفه كردن بجهت آنكه كسي ملتفت شود كه حاجت خود را باو باشاره بفهماني و همچنين باين جهت تسبيح كند و زدن زن بر زانوي خود بجهت حاجتي و دست زدن بديوار و تسبيح و بلند كردن آواز بجهت بيدار كردن شخص خواب .
مسئله روايت شده است كه اگر از بيني كسي خون آيد در اثناي نماز و آب در پيش روي او باشد يا دست راست و چپ او يا پشت سر او جايز است كه بشويد بشرط آنكه التفات از قبله نكند و اگر التفات كرد اعاده ميكند و در قي هم چنين فرموده‌اند .
مسئله روايت است كه جايز است كندن ثالول و كندن خورده گوشتي از جراحت يا كندن دندان در اثناي نماز اگر نترسد كه خون جاري شود .
مسئله روايت است كه جايز است كه ريگي بكسي زند بجهت آنكه رو كند باو يا سگي را بزند .
مسئله جايز است كه قدري ساكت شود در نماز تا سخني را بشنود و جايز است كه آيه را مكرر بخواند يا قنوت را يا تشهد را تا آنكه اگر فراموش كرده چيزي از آنها را بيادش بيايد و بجهت آنكه از معني آنها عبرتي بگيرد و جايز است كه ساكت شود و فكر كند تا اگر فراموش كرده چيزي از آنها را بيادش بيايد .
مسئله روايت شده است كه جايز است كشتن عقرب و افعي و مار در اثناي نماز و اگر مار به نزديكي او آيد تا يك گام متعرض كشتن ميشود [ص 158] و الا فلا و همچنين جايز است كشتن پشه و كيك و شپش و مگس و جايز است انداختن شپش و دفن آن زير ريگ و چيزي بر آن گذاشتن كه بيرون نيايد و بستن آن در جامه تا از نماز فارغ شود .
مسئله روايت شده است كه جايز است آب خوردن در نماز وتر از براي كسي كه ميخواهد فردا را روزه گيرد و ميترسد كه صبح او را دريابد و جايز است كه دو گام و سه گام پيش رود و ظرف را بردارد و بقدر حاجت بخورد .
مسئله روايت شده است كه جايز است كه زن طفل را در حال تشهد بردارد و شير دهد و آن را خاموش كند .
مسئله جايز است خارانيدن تن و تراشيدن چيزي از جامه اگر بر آن باشد .
مسئله روايت شده است كه جايز است پيش آوردن نعلين با دست يا پا .