مسئله جايز است در شبهاي كوتاه تابستان نماز شب خود را در اول شب كند و همچنين جواني كه خواب بر او غالب است و در سفر كه از جنابت و سرما ميترسد .
مسئله قضاي نماز شب افضل است از مقدم داشتن آن در اول شب بجهت آنكه مبادا عادت كند و اگر بداند كه قضا از او فوت ميشود مقدم دارد در اول شب .
[ص 98] مسئله كسي كه همت بر قضاي نماز شب بكند توفيق خواهد يافت از براي نماز شب در وقت خود .
مسئله كسي كه چهار ركعت از نماز شب را كرده باشد و بترسد كه صبح او را دريابد جايز است كه نماز وتر را بجا آورد و باقي ركعات را مؤخر دارد .
مسئله كسي كه عادت بنماز شب دارد و اتفاقا شبي بعد از فجر بيدار شود جايز است كه نماز شب خود را پيش از نماز صبح بجا آورد و نماز صبح را تا آخر وقت فضيلت تأخير بيندازد و لكن از آخر وقت فضيلت تأخير نيندازد و اين را عادت خود قرار ندهد .
مسئله كسي كه اندكي پيش از صبح بيدار شود و بترسد كه صبح او را دريابد نماز وتر و دو ركعت فجر را بجا آورد و باقي ركعات را بعد از فجر و بعد از نماز صبح بجا مي‌آورد .
مسئله جايز است كه انسان دو ركعت نماز بعد از عشا بجا آورد پس اگر پيش از فجر برخواست نماز شب را بجا مي‌آورد و وتر را ميگذارد و الا يك ركعت در آخر شب ميكند بجهت وتر و آن دو ركعت اول شب را شفع حساب ميكند .
مسئله كسي كه گمان كرد كه طلوع فجر نزديك است و نماز وتر و دو ركعت نافله را بجا آورد پس نظر كرد و ديد هنوز شب باقي است شش ركعت ديگر را بدو ركعت فجر ملحق ميكند و آنها را بجاي نماز شب حساب ميكند بعد دو ركعت ديگر را بجهت نافله صبح بجا مي‌آورد [ص 99] و وتري كه كرده بجاي خود حساب ميشود و اگر وتر را كرده بجهت ترس صبح جايز است كه يك ركعت بوتر ملحق كند تا چهار ركعت شود و آن چهار را از نماز شب حساب كند و باقي نماز شب را بجا آورد و بعد وتر را بجا آورد .
مسئله جايز است خواب بعد از نماز شب بطور كراهت .
مسئله مكروه نيست نافله در هيچ وقت مگر بعد از طلوع فجر پيش از طلوع آفتاب و بعد از عصر كه نافله بي سبب مكروه است .
مسئله بهتر اوقات قضاي نافلِهاي شب شب است و قضاي نافلِهاي روز روز و جايز است قضاي نافلِهاي شب در روز و بهتر ساعات قضاي نماز شب آخر شب است .
مسئله كسي كه بخواهد نماز شب را مقدم دارد بهتر آن است كه بعد از ثلث اول شب كند و باز قضا افضل است .
مسئله قضاي نماز شب را بعد از صبح و بعد از عصر كردن از سر آل‌محمد است عليهم السلام .
مسئله كسي كه چهار ركعت از نماز شب را كرده باشد و فجر طلوع كند باقي را پيش از نماز صبح بجا مي‌آورد .
مسئله نماز شب در نزد زوال شب افضل است از اول شب و آخر شب و اگر عاجز شود از زوال پس اول شب و آخر شب هر دو جايز است .
مسئله كسي كه آخر شب برخواست و ميترسد صبح شود در قرائت حمد تنها ميخواند و تعجيل ميكند .
[ص 100] مسئله كسي كه پيش از صبح برخيزد و وتر و نافله صبح را بجا آورد ثواب نماز نافله شب از براي او نوشته ميشود .
مسئله مادام كه يقين بطلوع فجر نكرده باشد نماز شب را بنيت ادا بجا مي‌آورد .
مطلب اول - در بيان قبله و حد آن است و در آن چند مسئله است :
مسئله كعبه اصل قبله است مطلقا و قبله است از براي اهل مسجد و مسجد قبله است از براي اهل مكه و مكه قبله است از براي اهل حرم و حرم قبله است از براي اهل دنيا .
مسئله كعبه قبله است از زمين هفتم تا آسمان پس بسمت آن نماز ميكنند خواه در ته چاهي باشند يا بالاي كوهي .
مسئله حجر اسمعيل از كعبه نيست و هيچ از كعبه در آن نيست .
مسئله روايت شده است كه حد قبله مابين مشرق و مغرب است و همه آن قبله است و باين حديث فتوي نميدهم مگر در حال سهو چنانچه خواهد آمد .
مسئله روايت شده است كه جدي را در پشت سر خود بگذار و نماز كن و شك نيست كه اين در شهرهائي كه شرقي و شمالي باشد درست است و در امثال كرمان و هر جا كه نزديك بآن باشد جدي را بر سر شانه راست گذارد و نماز كند .
مسئله آنچه از احاديث استنباط ميشود آن است كه امر قبله بسيار آسان [ص 101] است و احتياجي بعلم نجوم و هيئت و مثل آنها نيست و در شهرهاي دور نماز ميكند بسمت قبله و اما كسي كه خانه را ميبيند رو بعين خانه ميكند .
مسئله مستحب است قدري ميل كردن بدست چپ قبله و ظاهرا مخصوص اهل عراق باشد .
مسئله كسي كه بر بام كعبه باشد قبله او آسمان است به پشت ميخوابد و چشمهاي خود را بسوي آسمان ميگشايد و در دل خود بيت‌المعمور را قصد ميكند و قرائت ميكند و بجاي ركوع و سجود چشم را مي‌بندد و ميگشايد و همچنين در ميان خانه كعبه و روايتي شده است كه بچهار جانب آن نماز ميكند .
مسئله مكروه است نماز فريضه در ميان خانه كعبه و نافله باكي نيست .
مطلب دويم - در احكام است و در آن چند مسئله است :
مسئله رو بقبله كردن واجب است در نماز و نمازي نيست مگر رو بقبله .
مسئله احتياط در آن است كه كف پاي ميت را در حال احتضار رو بقبله كنند .
مسئله مستحب است رو بقبله كردن ميت در حال غسل .
مسئله واجب است رو بقبله كردن در حال نماز بر ميت و هر نماز واجبي .
مسئله احتياط تام در آن است كه ميت را در لحد بر دست راست رو بقبله بخوابانند .
مسئله شرط است در حلال بودن ذبيحه رو بقبله كردن آن .
[ص 102] مسئله شرط نيست در نافله رو بقبله كردن خواه در سفر باشد يا در حضر يا در حال راه رفتن باشد يا استقرار خواه سوار باشد يا در محمل نه در افتتاح نماز و نه در باقي و در حال استقرار احتياط رو بقبله كردن است .
مسئله مستحب است از براي انسان اگر در محمل باشد اينكه رو بقبله كند در افتتاح نماز و اگر در حال راه رفتن باشد رو بقبله كند در افتتاح پس راه ميرود و قرائت ميكند بهر طرف كه باشد و در حال ركوع و سجود رو بقبله ميكند و ركوع و سجود نموده برميخيزد و ميرود .
مسئله جايز است نافله كردن بر حيوان و در حال رفتن خواه در سفر باشد يا در حضر و براي شخص حاضر فضل در آن است كه بر زمين نماز كند .
مسئله كسي كه از روي سهو بر غير قبله نماز كند پس در ميان نماز بفهمد اگر روي او ميان مشرق و مغرب است همان ساعت كه فهميد رو بقبله ميكند و اگر پشت بقبله است نماز را قطع كرده رو بقبله ابتداء ميكند .
مسئله كسي كه نماز كرد بر غير قبله و بعد از نماز ملتفت شد پس اگر اندكي بجانب راست يا چپ ملتفت بوده نمازش صحيح است و اگر پشت بقبله بوده و وقت باقيست اعاده ميكند و در خارج وقت نه ولي قضا مستحب است .
مسئله اگر علامت قبله مخفي شود واجب است كوشش كردن در قبله و [ص 103] تحصيل مظنه نمودن در آن و تحصيل مظنه كفايت ميكند در امر قبله اگر علم نداشته باشد .
مسئله اگر كور نماز كند بر غير قبله و بعد بفهمد اگر وقت باقي است اعاده ميكند و در خارج نه .
مسئله اگر كسي متحير باشد در امر قبله يك طرف را اختيار كرده نماز ميكند و مستحب است كه بچهار جانب نماز كند .
مسئله جايز است تقليد كور بينا را در امر قبله .
مسئله متحير اگر بسمتي نماز كرد و بعد خطاي خود را فهميد اعاده ميكند مادامي كه وقت باقيست .
مسئله نماز فريضه را در حال اختيار بر حيوان نميتوان كرد و اگر مريض باشد و نتواند فرود آيد رو بقبله ميكند و بر همان حيوان نماز ميكند .
مسئله در حال ترس رو بقبله ميكند در تكبير اول در فريضه اگر ممكن شود بعد بهر طرف كه خواهد ميرود و لكن اين در حال اضطرار شديد در آخر وقت باشد .
مسئله بايد كسي كه در كشتي نماز ميكند رو بقبله كند و هر چه كشتي بر خلاف ميگردد رو را بقبله ميكند تا ميتواند و الا بهر سمت باشد نماز ميكند .
مسئله تحصيل مظنه ميكند در كشتي هر گاه قبله را نداند و اگر متحير شود رو بسر كشتي نماز ميكند و همچنين در حال نافله رو بسر كشتي [ص 104] نماز ميكند و همچنين هر گاه در حال طوفان باشد و نتواند رو بقبله بگردد .
مسئله جايز نيست رو بقبله بول و غايط كردن .
مسئله پيغمبر صلي الله عليه و آله نهي فرموده است از آب دهن بسوي قبله انداختن و از جماع رو بقبله و پشت بقبله .
مقصد چهارم - در لباس نمازكننده و احكام آن است و در آن دو مطلب است و خاتمه :
مطلب اول - در بيان لباس نمازگزارنده است و در آن چند مسئله است :
مسئله واجب است پوشانيدن عورت از براي زنان و مردان در نماز و غير نماز و عورت قبل و دبر است .
مسئله واجب است كه زن بپوشاند در نماز تمام بدن خود را سواي صورت و دو كف دست و دو قدم و احتياط در پوشانيدن گردن و موست .
مسئله واجب نيست بر كنيزان پوشانيدن سر و گردن خواه صاحب اولاد باشند يا نه و خواه مدبره و خواه مكاتبه كه آقاي او با او شرط كرده باشد و ايشان مختارند در پوشانيدن سر و گردن و ترك آن .
مسئله زن آزاد و آن زني كه بعضي از او آزاد است و بعضي از او بنده نماز ميكنند با سر پوشيده .
مسئله اگر مردي نماز كند و عورتش ظاهر باشد و او نداند اعاده بر او نيست و نماز او صحيح است .
[ص 105] مسئله مستحب است پوشانيدن ما بين ناف و زانو .
مسئله جايز نيست نماز در پوست مرده اگر چه بند نعلين باشد و اگر چه هفتاد مرتبه او را دباغي كرده باشند و اين در صورتي است كه علم داشته باشد كه از ميته است و اما اگر از بازار مسلمين خريده باشد و نداند كه از مرده است يا نه باكي نيست .
مسئله جايز است نماز در چيزهائي كه در حيوان در حال حيات او جان نداشته باشد اگر چه در مردگي از او جدا كرده باشند .
مسئله جايز نيست نماز در پوست حيواني كه گوشت او خورده نميشود و همچنين در بول او و فضله او اگر چه آن را ذبح كرده باشند و احتياط در نماز نكردن در مو و پشم و كورك و پر آنست .
مسئله جايز است نماز در پوست خز و كورك آن اگر چه مغشوش بابريشم باشد .
مسئله احتياط در نماز نكردن در كورك سنجاب و حواصل و سمور و فنك و پوست و كورك روباه و خرگوش است .
مسئله باكي نيست موي انسان و ناخن و آب دهن و چرك آن هر گاه بر لباس باشد و در آن نماز كند .
مسئله حلال نيست نماز در جامه نازكي كه پشت آن پيدا باشد .
مسئله حلال نيست نماز در حرير خالص از براي مردان و زنان و باكي نيست بآن اگر تار يا پود آن پنبه باشد يا كتان و يا مخلوط باشد .
مسئله باكي نيست باينكه جامه تون او يا دكمه او يا نقش او حرير باشد .
[ص 106] مسئله ابريشم و كج يك حكم دارند .
مسئله جايز است نماز در جامه كه در ميان آن كج گذارده باشند .
مسئله جامه كه در آن بتنهائي نتوان نماز كرد باكي نيست كه ابريشم باشد و لكن كراهت دارد .
مسئله حلال نيست نماز در طلا از براي مردان و براي زنان باكي نيست و جايز است بستن دندان بطلا اگر دندان سست شده باشد .
مسئله جايز نيست نماز در آهن هر گاه لباس باشد و اما همراه بودن آن هر گاه پنهان باشد باكي نيست و هر گاه آشكار باشد مكروه است .
مسئله باكي نيست در جورابي كه ساق پا را نمي‌پوشاند .
مسئله حلال نيست نماز در جامه نجس مگر آنكه بر او نقطه‌هاي خون باشد بقدري كه كل آنها بقدر درهمي نباشد بشرط آنكه خون حيض يا خون غير نباشد .
مسئله باكي نيست در خون زخم و جراحت مادامي كه بهم نيامده باشد و همچنين باكي نيست در نماز كردن در جامه نجس اگر غير آنرا نيابد .
مسئله جايز است نماز كردن در چيز نجس كه در آن بتنهائي نماز نتوان كرد مثل موزه و جوراب و بند زيرجامه و كلاه و نعل و آنچه بدان ماند و احكام نماز در جامه نجس در كتاب طهارت گذشت .
مطلب دويم - در مستحبات و مكروهات جامه مصلي است و در آن چند فصل است :
[ص 107] فصل - در آنچه مستحب است نماز در آن و در آن چند مسئله است :
مسئله مستحب است نماز در نعلين عربي هر گاه طاهر باشد .
مسئله مستحب است پوشانيدن مرد از پستانهاي خود تا زانوهاي خود يا از بالاتر پستانها يا تا پائين‌تر زانوها .
مسئله مستحب است انداختن چيزي بر شانه اگر چه ريسماني باشد در صورتي كه يك جامه بيش نداشته باشد مانند زيرجامه يا لنگي يا پيراهني و اگر چيزي نداشته باشد كه بر شانه اندازد مگر شمشيري يا كماني كفايت ميكند او را .
مسئله مستحب است نماز كردن مرد در دو جامه و كفايت ميكند يك جامه اگر كلفت باشد .
مسئله مستحب است از براي زن كه در سه جامه نماز كند پيراهن و چهارقدي و سراندازي كه تمام بدن را باو بپوشاند و اگر بغير از سرانداز جامه ديگر نداشته باشد خود را بآن مي‌پيچد و سر خود را مي‌پوشاند و اگر پاهاي او در اين هنگام بيرون بماند باكي نيست و اگر از راه پهنا كفايت او را نكند از راه درازي بخود مي‌پيچد .
مسئله مستحب است پوشيدن جامه كلفت در نماز بجهت تذلل در نزد خدا و بجهت آنكه بر جامه خود نترسد از آلوده شدن بخاك و بجهت اينكه او در حال خدمت است مگر در روز جمعه و عيدها كه مستحب است پوشيدن رختهاي نيكو و زينت كردن در وقت نماز .
مسئله مستحب است نماز كردن در انگشتري كه نگين او عقيق يا جزع [ص 108] يماني باشد .
مسئله مستحب است بسياري لباس زيرا كه هر چه در تن انسان است تسبيح ميكند .
مسئله مستحب است كه عريان نماز خود را بتأخير بيندازد تا جامه بجويد و اگر وقت تنگ شود نماز ميكند .
مسئله مستحب است خوشبو كردن خود از براي نماز .
مسئله مستحب است بگردن انداختن شمشير از براي عريان چرا كه آن بمنزله يكي از دو جامه است چنانكه دانستي .
مسئله مستحب است نماز كردن در عمامه و زيرجامه .
فصل - در آنچه مكروه است نماز در آن و در آن چند مسئله است :
مسئله مكروه است نماز در جامه سياه مگر عمامه و موزه و كسا كه جايز است .
مسئله مكروه است نماز در جامه كه با عُصفُر يعني گل كافشه رنگ كرده باشند يا با زعفران و در قرمز باكي نيست .
مسئله مكروه است بستن لنگ در بالاي پيراهن در نماز چرا كه آن طريقه جاهليت است و همچنين توشح بالاي پيراهن و زير آن و ردا دوش گرفتن بالاي توشح ● و امامت نميكند كسي كه توشح كرده باشد .
مسئله مكروه است بستن دهان از براي كسي كه نماز ميكند بر روي زمين و اما اگر بر حيوان نماز ميكند باكي نيست اگر همهمه خود را بشنود و گشودن افضل است و همچنين گشودن زن روي خود را افضل [ص 109] است از آنكه نقاب بيندازد و پيشاني خود را بيرون كند .
مسئله مكروه است نماز كردن در جامه كه بشرابخوار و خورنده جرّي ● عاريه داده باشند پيش از شستن .
مسئله مكروه است از براي زنان پوشيدن خلخالي كه صدا داشته باشد و اما اگر بي‌صدا باشد باكي نيست .
مسئله مكروه است نماز كردن در جامه كه در آن عرق كرده باشد جنب بحرام پيش از شستن .
مسئله مكروه است نماز كردن در جامه يهودي و نصراني و در جامه كه خريده باشد از نصراني تا آنكه بشويد آنرا .
مسئله مكروه است نماز در جامه كه در آن نقش صورت باشد و اگر تغيير دهند صورت آن را باكي نيست .
مسئله مكروه است نماز در انگشتري كه در آن صورت باشد و همچنين در پولهاي سياه مگر آنكه در پشت سر خود پنهان كند نه پيش رو .
مسئله مكروه است كه امامت كند شخص و پشت او عريان باشد يا يك جامه داشته باشد .
مسئله مكروه است امامت با شمشير .
مسئله مكروه است نماز مرد و زن با خضاب .
مسئله مكروه است گشودن دكمِها در نماز و آن از عمل قوم لوط است .
مسئله مكروه است نماز زن بي زينت .
مسئله مكروه است نماز در عمامه بي تحت‌الحنك .
[ص 110] مسئله مكروه است نماز در پوستي كه خريده باشد از كسي كه حلال ميداند پوست مرده را بدباغي هر گاه بر او مشتبه باشد .
مسئله مكروه است نماز در دستمالي كه در او غيري دست پاك كرده باشد و در جامه زني كه متهمه باشد يا مجهول الحال باشد در پاكيزگي .
خاتمه - در احكام كسانيست كه عريان باشند و در آن چند مسئله است :
مسئله عريان اگر بيابد چيزي كه خود را بپوشد مثل گياه يا غير آن خود را مي‌پوشد و نماز ميكند .
مسئله عريان اگر بيابد گودي كه بتواند خود را در آن پنهان كند داخل آن گود ميشود و نماز ميكند با ركوع و سجود .
مسئله اگر نيابد عريان چيزي كه بآن عورت خود را بپوشد دست خود را بر قبل خود ميگذارد و نماز ميكند باشاره با سر خود ايستاده اگر كسي او را نه‌بيند و الا نماز ميكند نشسته و اشاره ميكند براي ركوع و سجود .
مسئله اولي از براي زن آن است كه نماز نكند مگر نشسته باشاره اگر عريان باشد .
مسئله عريان اگر جامه نجسي بيابد و نيابد آبي كه آن را بشويد ميتواند در آن جامه نماز كند و ميتواند كه عريان نماز كند .
مسئله هر گاه جماعتي عريان باشند ميتوانند كه نماز را بجماعت كنند باينطور كه همه مي‌نشينند و امام ايشان اندكي پيشتر مي‌نشيند بطوري كه زانوهاي آن پيشتر از آنها باشد و نماز ميكند باشاره .
[ص 111] مسئله عريان را اگر كسي نه‌بيند مستحب است كه نشسته نماز كند .
مسئله عريان اگر شمشيري بيابد بگردن خود (ظ) مي‌اندازد .
مسئله مكروه است نماز كردن عريان پيش از آخر وقت .
مقصد پنجم - در مكان مصلي و متعلقات آن است و در آن سه مطلب و خاتمه است :
فصل ١ - در واجبات و محرمات مكان و بعضي احكام آن است و در آن چند مسئله است :
مسئله قبول نيست نماز هر گاه نماز كند در مكان غصبي .
مسئله جايز نيست نماز در آب و گل و اگر مبتلا شود بآن افتتاح ميكند نماز را و ركوع ميكند و از براي سجود اشاره ميكند و تشهد ايستاده ميخواند و حد گلي كه نتوان بر او سجده كرد آن است كه پيشاني فرو رود در او و ثابت نماند .
مسئله جايز نيست در آب رفتن بجهت تجارت در وقتيكه نماز ضايع شود و اگر رفت و نماز را باشاره كرد مستحب است بر او قضاي او .
مسئله باكي نيست نماز كردن در خانِهاي مجوس و مسجدهاي نصارا و مستحب است كه ترشح كند زمين را و نماز كند .
مسئله باكي نيست در نماز كردن بر تختي كه آويخته باشد مابين دو درخت اگر مسطح باشد .
مسئله باكي نيست نماز بر تخت .
[ص 112] مسئله كسي كه در نماز ايستاده عقب‌تر از مكان خود نميرود ولي اگر بخواهد پيشتر رود رو بقبله ميرود و در حال راه رفتن قرائت نميكند .
مسئله جايز نيست نماز بر چيزي كه پيشاني بر آن قرار نگيرد مثل خرمن گندم يا جو يا كاه يا غير آنها .
مسئله كل زمين مسجد است از براي امت پيغمبر صلي الله عليه و آله و جايز است نماز بر آن مگر چند موضع كه استثنا شده است .
فصل ٢ - در آنچه مستحب است نماز در آن و در آن چند مسئله است :
مسئله مستحب است نماز در مسجد مطلقا .
مسئله مستحب است كه نمازي را كه در مسجد ميگذارد در امكنه متعدده آن بگذارد .
مسئله مستحب است نماز در مسجد اگر چه فرادا باشد و در غير مسجد جماعت .
مسئله مستحب است كه در خانه نمازخانه قرار دهد كه نماز در آنجا كند .
مسئله مستحب است نماز بخصوصه در مسجدالحرام و مسجد مدينه و مسجد كوفه و حائر سيدشهدا عليه السلام و بيت‌المقدس و مسجدهائي كه در كوفه است كه آن مسجد غني و مسجد بني‌ظفر و مسجد سهله و مسجدي كه در حمراء است و مسجد جعفي و در مسجد خيف بمني و [ص 113] در خانه علي و فاطمه عليهم السلام و مسجد قبا و مسجد غدير خم و مابين الحرمين و مسجد براثا در كنار بغداد و در هر مكاني كه پيغمبر صلي الله عليه و آله در آن مكان وقتي بوده‌اند .
مسئله بهترين مواضع مسجد الحرام حطيم است و آن مابين حجر و باب است بعد از آن نزد مقام ابراهيم است بعد از آن حجر بعد از آن هر جا كه نزديك‌تر بخانه باشد و روايتي شده است كه حجر افضل از مقام ابراهيم است و مقام مابين ركن شامي و در خانه است و روايتي شده است كه مقام ابراهيم نزد حطيم بوده است .
مسئله مستحب است نماز كردن زن در پنهان‌تر موضعي از خانه خودش و نماز كردن آنها در پستو بهتر است از اوطاق و اوطاق بهتر است از صحن خانه .
مسئله كسي كه پيشي گرفت بيكي از مكانهاي مشرفه او سزاوارتر است بآن مكان از غير ، آنروز و آن شب را .
فصل ٣ - در آنچه مكروه است نماز بر آن و در آن و در آن چند مسئله است :
مسئله مكروه است نماز بر موضعي كه نجس باشد و خشكيده باشد و عيني نداشته باشد پيش از شستن و احوط اجتناب است .
مسئله مكروه است نماز در حمام هر گاه پاك باشد و اگر نجس باشد جايز نيست .
مسئله مكروه است نماز در خانِهائي كه از براي خلا ساخته‌اند و كراهت آن برطرف ميشود بريختن خاك بر آن و پاك كردن آن بلكه [ص 114] جايز است كه آنرا مسجد بسازد بعد از آن زيرا كه اجزاء زمين يكديگر را پاك ميكنند .
مسئله مكروه است نماز كردن در منزلهاي شتر و اسب و قاطر و الاغ و رفع كراهت ميشود در منزل شتر اگر بترسد بر متاع خود پس جاروب ميكند آنجا را و آب ميپاشد و باكي نيست در جايگاه گوسفند و گاو و منزلهائي كه مردم فرود مي‌آيند و اگر آب بپاشد بهتر است يا جامه بيندازد و بر آن نماز كند .
مسئله مكروه است نماز در زميني كه خانه مورچه دارد .
مسئله مكروه است نماز در مجراهاي آب و وسط رودخانِها و كراهت جماعت در رودخانه شديدتر است .
مسئله مكروه است نماز در ميان راه .
مسئله مكروه است نماز بر زمين شوره‌زار و حال آنكه زمين صافي در آن بيابد .
مسئله مكروه است نماز بر برف و اگر زمين نيابد جامه خود را پهن ميكند و نماز ميكند بر آن .
مسئله مكروه است نماز بر قبرها و بسوي آنها و ميان آنها مگر آنكه مابين خود و مابين قبرها از هر جانب ده ذراع قرار دهد و اما قبرهاي ائمه عليهم السلام پس نماز را پشت سر آنها قرار دهد زيرا كه ايشان امامند در حال زندگي و مردگي و جايز نيست كسي بر امام پيشي گيرد و مساوي آن ايستد .
مسئله مكروه است نماز واجبي در ميان كعبه اما نافله باكي نيست .
مسئله مكروه است نماز بر بورياهاي يهود و نصارا كه در خانِهاي خود [ص 115] بر آنها مي‌نشينند .
مسئله مكروه است نماز در خانه كه در آن شراب است يا مست‌كننده است يا صورتيست و در صورت كراهت برطرف ميشود بپوشانيدن آن و شكستن آن و تغيير دادن آن و بريدن سر آنها و آلوده كردن آنها برنگي و اگر صورت بر دو جانب باشد يا پشت سر يا زير پا يا بالاي سر كراهت كمتر است و همچنين اگر يك چشم داشته باشد و شديد ميشود كراهت اگر در قبله باشد .
مسئله مكروه است نماز در خانه كه در او سگ باشد يا بول كنند در او يا ظرف بولي در آن باشد بلكه نماز نكند در سرائي كه در آن سگ است مگر آنكه سگ صيد باشد و در را بر آن ببندد .
مسئله مكروه است نماز در خانه كه در او جنب باشد يا مجوسي و باكي نيست بيهودي و نصراني .
فصل - در مستحبات و در آن چند مسئله است :
مسئله مستحب است ساختن مسجد اگر چه كوچك باشد و جايز است خراب كردن كنيسِها از براي ساختن مسجد و همچنين خانه‌ئيكه از براي خلا مهيا شده است او را پاك ميكنند و خاك ميريزند و مسجد ميسازند .
مسئله مستحب است چوب‌پوش كردن مسجد باينطور كه پايِها بگذارد و بر آن گياه بريزد .
[ص 116] مسئله مستحب است ساختن مسجد بي شرفه .
مسئله مستحب است قرار دادن متوضاها در در مسجد .
مسئله مستحب است بخور دادن مسجدها ببوهاي خوش در هر هفت روز يك بار .
مسئله مستحب است چراغ روشن كردن در مسجدها .
مسئله مستحب است جاروب كردن مسجدها و بيرون بردن خاكروبِها بخصوص روز پنجشنبه و شب جمعه .
مسئله مستحب است تطهير از براي داخل شدن مسجد و نشستن آن .
مسئله مستحب است وارسي كردن نعلين نزد در مسجد .
مسئله مستحب است دعا در وقت داخل شدن و بيرون آمدن از مسجد .
مسئله مستحب است پيشي گرفتن بر مردم در داخل شدن و تأخر از ايشان در بيرون آمدن .
مسئله مستحب است ابتدا كردن بپاي راست در داخل شدن و بپاي چپ در بيرون آمدن .
مسئله مستحب است آمد و شد كردن بسوي مساجد .
مسئله مستحب است تند راه رفتن بسوي مساجد .
مسئله مستحب است كه هر گاه داخل مسجد شود دو ركعت نماز بجهت تحيت مسجد بجا آورد .
مسئله مستحب است كه اگر شپشي در مسجد بگيرد آنرا بيندازد يا آنرا دفن كند در زير سنگي يا در گوشه جامه آنرا ببندد .
[ص 117] مسئله مستحب است كه نجاستي كه تعدي نميكند بمسجد در مسجد داخل نكند .
فصل - در مكروهات است و در آن چند مسئله است :
مسئله مكروه است قرار دادن مسجدها با شُرفه .
مسئله مكروه است ساختن محرابها در مسجدها .
مسئله مكروه است مسجد را راه عبور قرار دهد بي دو ركعت نماز تحيت .
مسئله مكروه است ندا كردن بجهت گم‌شده در مسجد .
مسئله مكروه است خريد و فروخت در مسجد .
مسئله مكروه است حكم كردن و حد جاري كردن در مسجد .
مسئله مكروه است بلند كردن آواز در مسجد .
مسئله مكروه است خواندن شعر در مسجد .
مسئله مكروه است آب دهن انداختن در مسجد و كفاره آن دفن كردن آن است و اگر ناچار شود و در حال نماز باشد يا از جانب چپ خود اندازد يا زير پاي خود و اگر در نماز نباشد بسوي قبله نيندازد و مستحب است فرو بردن آب دهن بجهت تعظيم مسجد .
مسئله مكروه است خوابيدن در مسجدالحرام و مسجد مدينه و جايز است در ساير مسجدها .
مسئله مكروه است از براي كسي كه غذاي بدبوئي خورده باشد اينكه داخل مسجد شود .
مسئله مكروه است عمل صنعتها در مسجد .
[ص 118] مسئله مكروه است كشيدن شمشير در مسجد و آويختن آن بجانب قبله .
مسئله مكروه است گشودن ناف و زانو و ران در مسجد .
مسئله مكروه است سنگريزه زدن در مسجد .
مسئله مكروه است سخن گفتن بزبان عجمي در مسجد .
مسئله مكروه است كه همسايه مسجد بمسجد نرود بدون عذري و حد همسايگي چهل خانه است از چهار جانب و اگر همسايه مسجد ترك نماز در مسجد كند سزاوار نيست با او اكل و شرب كردن و مشورت نمودن و زن دادن و زن گرفتن و مجاورت كردن و اگر ترك او بجائي رسد كه مسجد را خوار و سبك شمرد خانه او را بايد آتش زد .
مسئله مكروه است معطل گذاشتن مسجد .
مسئله مكروه است بيرون آمدن از مسجد بعد از شنيدن اذان تا آنكه نماز كند يا آنكه برود و نيت بازگشت داشته باشد .
مسئله مكروه است قصه گفتن در مسجد .
مسئله مكروه است ذكر دنيا در مسجد و لغو گفتن و فرو رفتن در باطل .
مسئله مكروه است تصوير مساجد و جايز است نوشتن قرآن و ذكر خدا در قبله و نقش بگچ و رنگها .
مسئله مكروه است منارِهاي دراز در مسجد .
مسئله مكروه است مقصوره ساختن در مسجد .
مسئله مكروه است گل كردن سقفهاي مسجدها .
مسئله مكروه است تمكين در بودن مجنون و طفل در مسجد و احوط [ص 119] آنست كه ايشان را راه ندهند .
مسئله مكروه است نماز در مسجدهاي سقف‌دار و قيام در آنها و لكن در زمان غيبت عفو فرموده‌اند .
فصل - در محرمات است و در آن چند مسئله است :
مسئله حرام است نكاح و خوابيدن بر جنابت در مسجد خدا و رسول از براي غير معصومين عليهم السلام .
مسئله حرام است كردن هر كاري كه منع از عبادت خداوند و ذكر خدا كند در مسجد .
مسئله حرام است زيست كردن در مساجد از براي جنب و حايض .
مسئله حرام است مرور جنب و حايض در دو مسجد و اگر مرد جنب شود و يا زن حايض شود در آن دو تيمم ميكنند و بيرون مي‌آيند .
مسئله حرام است تغيير دادن مسجد از آنطوري كه هست مگر بجهت گشاد كردن كه جايز است .
مسئله حرام است بيرون كردن اجزاء مسجد از مسجد پس اگر چيزي را بيرون برند (ظ) رد ميكند بهمان مسجد يا بمسجد ديگر .
مسئله حرام است نجس كردن مسجد .
مطلب سيوم - در چيزهائي است كه سجده بر آنها جايز است يا جايز نيست و در آن چند مسئله است :
مسئله جايز نيست سجده مگر بر زمين يا چيزي كه از زمين برويد و خوردني و پوشيدني نباشد .
[ص 120] مسئله جايز است سجود بر كاغذ و اگر نوشته باشد مكروه است .
مسئله جايز نيست سجود بر پنبه و كتان .
مسئله باكي نيست بسجود بر پوست و فرش و رخت در حال تقيه .
مسئله كسي كه نماز كند بر زمين بسيار گرمي و از شدت گرمي زمين نتواند سجده كند سجده ميكند بر جامه خود و اگر نتواند بر جامه خود بر پشت كف دست خود سجده ميكند و لكن اين در وقت اضطرار است .
مسئله ميتوان در سجود غير از پيشاني را بر چيزهائي گذاشت كه سجده بر آن جايز نيست .
مسئله مستحب است سجود بر خمره و آن حصير كوچكي بوده است كه در آن زمانها كه مهر متعارف نبوده از برگ خرما ميبافتند بقدر مهري و سجده بر آن ميكردند .
مسئله جايز نيست سجده بر خاكستر چرا كه آن از درخت است نه از زمين و روايتي شده است كه جايز است سجده بر قير و گچ و آهك .
مسئله باكي نيست نماز بر بوريا و هر گياهي كه از زمين رويد اگر چه تر باشد مگر ميوه و هر چيزي كه غذاي انسان شود يا لباس او .
مسئله سجده بر زمين بهتر است از سجده بر گياه .
مسئله بهتر چيزي كه سجده بر آن كنند تربت سيدشهداء عليه السلام است .
مسئله جايز نيست سجده بر طلا و نقره .
مسئله جايز نيست سجده بر برف مگر در وقت ضرورت كه در آن وقت [ص 121] آنرا سخت ميكند و سجده بر آن ميكند .
مسئله جايز نيست سجده بر نمك .
مسئله جايز نيست سجده بر جائي كه پيشاني بر آن قرار نگيرد .
مسئله جايز نيست سجده بر قبر اگر چه از قبور ائمه باشد بلكه روي راست خود را ميگذارد بر قبر ايشان اگر تعظيم ايشان خواهد .
مسئله جايز است سجده بر بادزن و مكروه است بر شاخه چوب .
مسئله احتياط در دين آن است كه سجده بر موضع نجسي كه عين نجاست بر آن هست نكند .
خاتمه - در احكام ستره است و آنچه پيش روي نمازگذار اتفاق افتد و آنچه متعلق بآن است و در آن چند مسئله است :
مسئله مكروه است تقدم زن بر مرد در نماز و مساوي بودن ايشان و زايل ميشود كراهت اگر مابين ايشان ده ذراع باشد و فضيلت در ده ذراع است بعد از آن در آن مقدار كه گام نتوان برداشت بعد از آن در يك ذراع بعد از آن اندكي كمتر بعد از آن در يك وجب بعد از آن كه همينقدر مرد پيشتر باشد اگر چه اندكي باشد و كراهتي ندارد اگر مابين ايشان ديوار يا پناهي باشد خواه به‌بينند يكديگر را خواه نه‌بينند و همچنين اگر در پشت سر مرد باشد و اگر هر دو در جائي باشند كه نتوانند نماز كنند مگر مساوي اگر وقت وسعت دارد اول مرد نماز ميكند و بعد از آن زن و در مكه مساوي بودن مرد و زن كراهت ندارد .
مسئله مكروه است كه پيش روي نمازگزار فضله انسان باشد .
[ص 122] مسئله مكروه است كه پيش روي نمازگزار آتش باشد يا چراغي باشد و اگر آويخته باشد بدتر است و اگر شخص از اولاد آتش‌پرستان باشد كراهتش از براي او شديدتر است .
مسئله مكروه است نماز بسوي صورتها و اگر شخص از اولاد بت‌پرستان باشد كراهتش بيشتر است .
مسئله مكروه است نماز بطرف ديواري كه از بالوعه نم داشته باشد مگر آنكه او را بپوشد .
مسئله مكروه است كه پيش روي نمازگذار شمشير يا آهن باشد .
مسئله مكروه است نماز بسوي مصحف گشاده و اگر در غلاف باشد باكي نيست .
مسئله مكروه است كه پيش روي نمازگذار مردي ايستاده باشد و اگر زني پيش روي نمازگذار ايستاده يا نشسته باشد يا سگي باشد يا خري باشد پيش روي خود ساتري قرار ميدهد مثل آنكه عصائي بگذارد يا قدري خاك جمع كند يا سنگي بگذارد يا تيري بگذارد و از همه كمتر آن است كه خطي بكشد .
مسئله باعث بطلان نماز نميشود هر چه پيش روي انسان بگذرد .
مقصد اول - در اذان و اقامه است و احكام آن دو و در آن چهار مطلب است :
مطلب اول - در مؤذن و آنچه متعلق بآن است و در آن چند مسئله است :
مسئله مؤذن بايد كه شيعه اثناعشري باشد كه اگر شيعه نباشد جايز نيست [ص 123] اذان و اقامه او و اقتدا باذان او نميتوان كرد .
مسئله مستحب است كه مؤذن از بهترين قوم باشد .
مسئله جايز نيست انداختن اذان بگردن ضعفا از جهت بي‌ميلي بآن .
مسئله باكي نيست پسري كه بحد بلوغ نرسيده اذان بگويد .
مسئله مستحب است بلند كردن آواز باذان لكن نه بسيار سخت و كمتر بلندي آواز باذان بقدريست كه خود او بشنود .
مسئله مستحب است كه الف و ها را در اذان فصيح بگويد .
مسئله مستحب است كه فصيحتر قوم اذان بگويد .
مسئله مستحب است كه مؤذن در حال اذان با طهارت باشد .
مسئله مستحب است كه اذان را ايستاده بگويد .
مسئله مستحب است كه مؤذن بر ديوار اذان گويد و مناره بدعت است .
مسئله مستحب مؤكد است كه شهادتين را رو بقبله بگويد .
مسئله مستحب است كه مؤذن دو انگشت بر دو گوش خود گذارد .
مسئله حرام است اجرت گرفتن بر اذان .
مسئله مستحب مؤكد است طهارت در اقامه .
مسئله مستحب مؤكد است قيام در اقامه .
مسئله مستحب مؤكد است رو بقبله كردن در اقامه .
مسئله اذان و اقامه بر زنان تأكيدي ندارد و كفايت ميكند ايشان را كه بگويند الله اكبر اشهد ان لا اله الا الله و ان محمدا رسول الله پس نماز كنند و شهادت تنها كفايت ميكند ايشان را .
[ص 124] مطلب دويم - در چيزهائي است كه اذان و اقامه براي آنها بايد گفت و در آن چند مسئله است :
مسئله مستحب است اذان و اقامه از براي مرد و زن در هر نمازي خواه ادا باشد خواه قضا و خواه اعاده .
مسئله مستحب مؤكد است اقامه گفتن بلكه احوط عدم ترك آن است در هر حالي از براي مردان .
مسئله مستحب است اذان گفتن در وقت وسوسه غول .
مسئله كسي كه بدخلق شده باشد بايد اذان در گوش او گفت .
مسئله مستحب است اذان گفتن در نزد بيماري و كمي اولاد .
مسئله مستحب است اذان گفتن از براي راندن شياطين و در گوش طفل .
مسئله كسي كه فراموش كرد اذان و اقامه را تا داخل در نماز شد مستحب است كه برگردد بخصوص اگر پيش از ركوع بيادش آيد و اگر هم برنگردد باكي نيست .
مسئله كسي كه نمازها را قضا ميكند رخصت داده‌اند او را كه در نماز اول اذان بگويد و در باقي اكتفا باقامه كند .
مسئله مرخص است در ترك اذان در عصر روز عرفه و عشاي شبي كه در مزدلفه است .
مسئله اذان سيوم در روز جمعه بدعت است و ظاهرا كه مراد اذان عصر باشد .
مسئله كسي كه بجماعتي ميرسد و نماز ايشان تمام شده است و لكن صف ايشان متفرق نشده است مرخص است كه ترك اذان و اقامه كند .
[ص 125] مطلب سيوم - در كيفيت اذان و آنچه متعلق باو است و در آن چند مسئله است :
مسئله عدد فصلهاي اذان هژده است بطوري كه معروف است و روايت شده است كه فصلهاي اذان دو دو است و روايتي شده است كه بيست فصل است باينطور كه دو تكبير بعد از دو تكبير آخري زياد كنند و روايتي شده كه هفتده فصل است باينطور كه آخر يك تهليل گويند و همه خوب است .
مسئله عدد فصلهاي اقامه هفتده است بطوري كه معروف است و روايت شده است كه آن دو دو است و روايت شده است كه يك يك است و روايت شده است كه بيست فصل است كه در اول چهار تكبير گويند و روايتي شده است كه بيست دو فصل است كه تكبيرات آخر را نيز چهار گويند و همه خوب است انشاء الله .
مسئله فصلهاي اذان الله اكبر و اشهد ان لا اله الا الله و اشهد ان محمدا رسول الله و حي علي الصلوة و حي علي الفلاح و حي علي خير العمل و الله اكبر و لا اله الا الله و زياد ميشود در اقامه قد قامت الصلوة .
مسئله شهادت بولايت بعد از ذكر توحيد و رسالت خودش مستحب است بنفسه و شهادت باميرالمؤمنيني دهد از براي آن بزرگوار يعني بگويد اشهد ان عليا اميرالمؤمنين و الحال كه سيرت شيعه بگفتن آن است در اذان و اقامه .
مسئله هر گاه كسي عذري داشته باشد يا تعجيلي يا در سفر باشد اذان را قصر ميكند پس اذان ميگويد طاق طاق و همچنين است اقامه در سفر .
[ص 126] مسئله اقامه تنها دو دو بهتر است از اذان و اقامه طاق طاق .
مسئله اگر اقامه را يك يك گفت اذان را ترك نكند .
مسئله ترتيب در حروف اذان شرط است پس اگر مقدم داشت حرفي را بر حرفي سهوا برميگردد و از آن حرفي كه سهو كرده بترتيب ميگويد اگر چه بيادش آيد بعد از فارغ شدن از اقامه و رخصت داده‌اند كه هر گاه در حال اقامه فهميد كه در اذان سهو كرده اينكه برنگردد و اگر فراموش كرد حرفي از اقامه را برميگردد بآن حرف فراموش‌شده و اگر بيادش آمد بعد از آنكه يك ركعت نماز كرده اعتنا نميكند .
مسئله جايز است اكتفا كردن باقامه در هر حال بخصوص اگر در خانه خلوت نماز كند و همچنين جايز است از براي قومي كه انتظار ديگري را نداشته باشند .
مسئله مستحب است وقف كردن در آخر فصلها در اذان و اقامه .
مسئله مستحب است كه الف و ها را فصيح بگويد .
مسئله مستحب است كه اذان را آرام و اقامه را تند بگويد .
مسئله مستحب است كه فاصله قرار دهد ميان اذان و اقامه بنشستن و دعاي واردشده خواندن يا بدو ركعت نماز يا بكلامي يا تسبيحي و كمتر آن آن است كه بگويد الحمد لله يا بسجده و مؤكد نيست نشستن مابين اذان مغرب و اقامه آن و جايز است فصل مابين آن دو بنفس و از سنت است نافله ميان اذان و اقامه در نماز ظهر و عصر [ص 127] و هر گاه تنها نماز كند كفايت ميكند از براي فاصله كه يك گام بسوي قبله بپاي راست خود بردارد .
مسئله عمدا فاصله را ترك نكند و اگر فراموش كرد تا اقامه گفت يا داخل نماز شد چيزي بر آن نيست .
مسئله بايد اذان را بطوري گفت كه خودش بشنود و اگر نشنود كفايت نميكند .
مسئله مريض كه قادر بر سخن نيست اذان و اقامه را در دل خود گويد .
مطلب چهارم - در احكام است و در آن چند مسئله است :
مسئله وقت اذان بعد از دخول وقت نماز است .
مسئله رخصت داده‌اند كه صبح اذان را پيش از طلوع فجر بگويند بجهت بيدار كردن مردم و لكن سنت آن است كه با طلوع فجر گويند .
مسئله مستحب است حكايت كردن اذان از براي شنونده يعني بگويد هر چه را كه مؤذن ميگويد اگر چه در خلا باشد .
مسئله مكروه است سخن گفتن در اثناي اقامه و شديدتر است بعد از قد قامت الصلوة و همچنين شديدتر است در جماعت بر امام و اهل مسجد و هر گاه سخن گفت اقامه را اعاده ميكند .
مسئله مكروه است سخن گفتن در ميان اذان و اقامه نماز صبح .
مسئله هر گاه كه بشنود اذان و اقامه غير را كفايت ميكند او را و ميتواند باو اكتفا كند و اگر بشنود امام اذان و اقامه غير را و سخن نگويد بهمان اذان و اقامه نماز ميكند با مردم .
[ص 128] مسئله اگر مؤذن چيزي از اذان را ترك كند و تو بخواهي كه باذان او نماز كني آنچه را كه ترك كرده بايد بگوئي .
مسئله اگر در اثناي اذان حدثي سرزند ضرر ندارد و اگر در اثناي اقامه سرزند تطهير كرده اقامه را اعاده كند .
مسئله اگر پشت سر مخالفين كسي نماز كند اذان و اقامه را در دل خود ميگويد و اگر بترسد كه بركوع نرسد دو مرتبه ميگويد قد قامت الصلوة و دو مرتبه الله اكبر و يك مرتبه لا اله الا الله و داخل نماز ميشود با ايشان .