و اما ما سألت وفقك الله و سددك هل يثبت بطلان الوقف اذا كان ما في الكتاب باطلا ام لا و ذكرت ان جمعا من المنتحلين يقولون ان اصل الوقف لايبطل و ان كان ما في الكتاب باطلا لانه لا عبرة بالقرطاس و ان افعال المسلمين محمولة علي الصحة و ذكرت الاعتراض عليهم انه لو تحمل افعال المسلمين علي الصحة لم لاتحمل افعال جمع من المسلمين من اثبات شهادتهم علي الكتاب و ختمهم علي الصحة .
فاعلم ان مقدمات اقوالهم صحيحة و لايجوز رد النتيجة الباطلة بابطال المقدمات الصحيحة نعم تبطل النتيجة باظهار بطلان الانتاج و عدم الارتباط بين النتيجة و المقدمات فنقول انه لا عبرة بالقرطاس من حيث هو هو يقينا و افعال المسلمين محمولة علي الصحة يقينا الا انا نطالبهم بثبوت الوقفية من رأسها فان افعال المسلمين تحمل [ص 57] علي الصحة اذا علم صدورها عن المسلمين فما لميثبت صدور الوقف من الواقف يحكم ببقاء ملكه لذلك المسلم و بعد موته بنقله ميراثا و نطالبهم بدليل الوقفية علي الصحيح فان قالوا باقرار الواقف فنسئلهم عن كيفية العلم به بعد مر الدهور و الاعصار علي موته و لايسعهم ذلك الا ان يدعوا بحصول العلم لهم من القرائن و الاحوال انه قال ذلك و اقر بالوقفية في زمن حيوته علي وجه صحيح فح هم من الشهود اذا تحوكم عند حاكم غيرهم فان لميقم الموقوف عليهم بينة معارضة لبينتهم يحكم لهم و الا فيرجح البينات و مع عدم الترجيح يقرع و يحلف و اذا تحوكم عندهم بعد ما ثبت جواز قضاهم فليتقوا الله و ليحكموا بعلمهم و لايجوز الرد عليهم بعد ثبوت جواز قضاهم بين المسلمين و ليحذر الذي يعلم انه ليس بوقف صحيح عن الانتفاع به علي الوقفية فانه لايجوز للخصمين بعد حكم الحاكم ان يمضيا في حكمه اذا علما مخالفة الحكم الظاهر للواقع و قد وردت بذلك الاخبار فان لميدع اولئك المنتحلين العلم القطعي و هو الظاهر من حالهم نطالبهم باثباتها فان قالوا بشهادة عدلين يشهدان بعلم منهم علي صدور الوقف عن الواقف بوجه صحيح فيصيران مثلهم حين كانوا شهودا و يعمل بما ذكرنا و لايكفي بشهادتهما بصدور وقف ما مع اقامة المدعي للبطلان شهودا علي البطلان فان فعل المسلم يحمل علي الصحة ما لميتبين بطلانه و يتبين البطلان بالشاهدين لانه قال عليه السلام اذا شهد عندك المؤمنون فصدقهم و ان لميدعوا شهادة عدلين نطالبهم باثباتها فان قالوا بالشياع و الاستمرار في الاعصار فنقول لهم الشياع و الاستمرار علي ما في هذه الورقة فان كان الشياع مورثا للعلم فاورثنا العلم بصدور الوقف عن الواقف بهذه الكيفية و لما كانت هذه الكيفية باطلة [ص 58] علم بطلان الوقف عن الرأس فكما يثبت بالشياع الوقفية و الصحة في مواضعها يثبت به البطلان في مواضعه و ان قالوا علمنا بالشياع صدور وقف ما و لا عبرة بالقرطاس و افعال المسلمين محمولة علي الصحة قلنا ان افعال المسلمين محمولة علي الصحة اذا لمتقم بينة علي بطلانها و بعد اقامة البينة العادلة يحكم ببطلانها و وضع البينة للحكم بمقتضاها و المفروض انك قد ذكرت ان لك بينة علي البطلان فحينئذ يقضي لك علي البطلان فانه لا تعارض بين بينتك و الشياع فان بالشياع ثبت وقف ما و هو اعم من الصحة و البطلان و ببينتك ثبت البطلان و لاتعارض اصل صحة فعل المسلم مع البينة لان وضع البينة للخروج عن الاصل و الا ماكان يحكم بالبينة بين خصمين في الاسلام ابدا لان الاصل كان صحة فعل كل فاعل ايما صنع و اما ما ذكرتم انهم يجرحون الشاهد اذا شهد بالبطلان في هذه الازمان و ينسبونه بادعاء الغيب ، نعم لهم الجارح و هو حب الشهوات من النساء و البنين و القناطير المقنطرة من الذهب و الفضة و الخيل المسومة فيا سبحان الله فلايشهدوا ان محمدا رسول الله صلي الله عليه و آله و لايشهدوا بخلافة الائمة الماضية و بكفر الخلفاء الملعونة فانهم ماشاهدوهم و هل ينكر محقق جواز الشهادة العلمي و لاادري ما الفارق بينه و بين العياني و قد يعلم الغائب عن امر امورا لميعلمه المشاهد و هل تسمع شهادة المشاهد الا لعلمه بالواقعة و قد قال الله سبحانه في كتابه الا من شهد بالحق و هم يعلمون و قد قال الصادق عليه السلام العلم شهادة ، و لرب غائب اشد يقينا بالامر عن الحاضر المشاهد و هل فوق العلم شئ فاذا كان لك اليوم بينة عادلة او شياع قائم علي ان الوقف صدر من الواقف علي وجه البطلان يحكم لك البتة من غير اكتراث [ص 59] و انما حمل القائل بذلك ابطال المواريث كما تعج من جور قضائهم المواريث في ساير المقامات و اما ما ذكرت من حمل صحة افعال الشاهدين في كتبهم و ختمهم فنعم يحمل علي الصحة اذا علم انه منهم كما روي انه قيل لابيالحسن الرضا عليه السلام الرجل من اصحابي يعطيني الكتاب و لايقول اروه عني يجوز لي ان ارويه عنه فقال اذا علمت ان الكتاب له فاروه عنه ، الي غير ذلك من الاخبار و قد كانت الائمة عليهم السلام يكتبون الكتب الي اصحابهم و كان يجب عليهم العمل به اذا كانوا يعلمون ان الكتاب لامامهم فاذا علمت ان الخط و الختم لفلان الثقة كتبه شهادة منه من غير خوف عن جائر و لا تقية و علمت انه لميكتب شبيها بخطه و لمينقش شبيها بختمه و علمت شهادته بذلك كنت من الشاهدين علي الشهادة فاذا كان معك من يشهد بشهادة ذلك الثقة تكون شهادتكما بمنزلة شاهد عدل عن الواقع فيحمل فعلهم علي الصحة بهذه الكيفية و اما اذا لميعلم ان الخط خطه و الختم ختمه كيف يحمل علي الصحة او لميعلم انه شهادته او يحتمل خوفه من جائر و تقية كيف يعلم انه شاهد بذلك و بالجملة المدار علي القطع الشرعي و اما ما ذكرت انهم يقولون لو اقر الموقوف عليهم الموجودون بان هذه الضيعة مثلا وقف علينا علي ما في الورقة الباطلة ما فيها لايسمع اقرارهم للاضرار بالطبقة الثانية ، فذلك كلام خال عن التحقيق لانه ان ثبتت الوقفية بشياع الوقفية في هذه الموجودين و من قبلهم و غيرهم فشياعها علي هذا النحو و هذا باطل و ان كان لايورث شياعهم قطعا فلميثبت الوقف عن الرأس و ان ثبت الوقف ثبت البطلان اذ لا شياع علي غير النحو و عجبا لقضاء هؤلاء المنتحلين فعلي قولهم كل اثبات يضر بقوم باطل و عن درجة الاعتبار ساقط و لااظنهم [ص 60] يلتزمون ذلك و قد علمت ان نفس الوقف ثابت بهذا الشياع فكيف لايثبت بطلانه به و اذ لميسلموا هذا الشياع قل لهم فلم يثبت الوقف بهذا الشياع و هو رد علي الورثة يتصرفون فيه كيفما شاؤا نعم لايثبت قول الطبقة الموجودة في البطلان اذا كان الوقف قبلهم مستمرا علي النهج الصحيح ثم هؤلاء الطبقة ادعوا البطلان و اتفقوا عليه ارادة بيعه و التصرف فيه علي حسب ارادتهم و اما اذا كان الاستمرار قديما و حديثا علي الكتاب الباطل ليست الطبقة متهمين فمتي ما علم الوقفية و باي شئ علم الوقفية علم البطلان و اما ما ذكرت انهم يقولون ان الوقف مجملا ثابت و فعل الواقف محمول علي الصحة ، فقد مر جوابه ان الثبوت الاجمالي لايعارض العلم الحاصل عن الشياع بالبطلان و اصل صحة فعل المسلم لايعارض العلم الشرعي بالبطلان فهو كلام طامع في حطام الدنيا ساع في اثبات الوقفية تعصبا ، و اما ساير ما ذكرتم في السؤال يعلم مما اسبقنا فقد تبين و ظهر لمن نظر و ابصر ان كل ملك ثابت لمالكه مستقر لاينتقل الي غيره الا بدليل شرعي فكون هذا المال ملكا للواقف ثابت معلوم و يحتاج وقفيته علي الوجه الصحيح الي ثبوت الوقفية علي النحو الصحيح المعلوم مصارفه او الاجمالي من غير نكير و معارض و مدع علي بطلانه فيحمل فعل المسلم علي الصحة فان علم بعض مصارفه الصحيحة يصرف فيه و ان لميعلم شيئا من مصارفه يتصدق بغلتها كما روي عن ابيالحسن عليه السلام و ان ثبت الوقف الاجمالي و عارضه شياع علي وقفيته علي نحو باطل بحيث حصل العلم بصدور الوقف كذلك او شهد شاهدا عدل علي صدوره علي نحو البطلان سواء شهدا عن علم او عيان او اقر الواقف مع وجوده باصداره علي نحو البطلان مع اقرار الموقوف عليهم او اثباته عليهم او علم الحاكم من [ص 61] القرائن صدوره علي نحو البطلان يحكم بالبطلان و يرد الي الواقف ان كان و الا فالي الورثة ان شاء الله و الله ولي التوفيق ، كتبه العبد الاثيم كريم بن ابرهيم امتثالا لامر المولي الجليل و الاولي النبيل حلال الفوادح آقا محمدكريم بن محمدصالح في عصر يوم الاربعاء لثلث بقين من شهر ذيقعدة الحرام من شهور سنة ١٢٥٦ حامدا مصليا مستغفرا ، تمت .
سؤال كاروانسرائي است وقف ، بعضي جاهاي آن خراب شده آيا بايد مصالحي را كه در آن هست كه سابق با همين مصالح بنا كرده بودند اگر مثلا از حجره بوده كه خراب شده باز حجره ساخت بآن مصالح يا آنكه ميتوان با آن مصالح كار ديگر كرد در همان كاروانسرا مثل اينكه تنور زد و تخت بست و ديوار كاروانسرا را بلند كرد .
جواب معلوم نيست كه باين خصوصيات كسي وقف كند پس هر گاه بصرف همان كاروانسرا برسد ظاهرا بيعيب باشد در هر جاي آن كه باشد ، و در جاي ديگر همين شخص سؤال از همين مطلب معينه نموده است و جواب ميفرمايند كه در آن تصرف نكند مگر بمصرف همان كاروانسرا برسد .
سؤال بفرمائيد در مال الله همه فقرا شريكند و همچنين در خمس و همچنين در محصول وقف عام بر طايفه كه قبل از رد بآنها ميتوانند در خفا ببرند و بعد ظاهر كنند يا نه اما در محصول وقف در صورت اينكه متولي نداشته باشد و فقيه نباشد در آن ولايت چه كنند .
جواب اما زكوة بايد باذن صاحب مال باشد و خمس باذن امام يا نايب امام و وقف باذن متولي احتياطا يا فقيه و بر حسب شرط واقف و اگر فقيه در آن ولايت نيست در جاي ديگر هست و كلية در وقف شرط واقف [ص 62] است بايد بآن طور عمل شود .
سؤال اجزاء ملك وقف را بمصارف تعميري ديگر در جنب آن يا خارج آن در صورت قصد انتفاع مسلمين و وقف بودن آنهم نيز جايز است يا خير .
جواب خلاف شرط واقف جايز نيست .
سؤال كتب چند وقف است بر اهل قريه معيني و منتفع نميشوند از آنها بجهت عدم علم آيا ميتوان بغير اهل آن قريه داد يا خير .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - تغيير وقف نميتوان داد .
سؤال شخصي چيزي را وقف كرده و توليت آنرا تفويض نموده باعلم اولاد خود و در اولاد او اعلم نيست چه بايد كرد .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - معني اعلم اولاد آنست كه يكي از اولاد از باقي داناتر باشد نه از ساير مردم و اگر في المثل همه سفيهند يا همه صغيرند ولي ايشان يا قيم يا اميني جسته متوجه ميشود تا برشد رسند و اگر باذن حاكم شرع باشد احوط است و بي اذن او نكند البته .
سؤال ملك معيني وقف است و توليت آن با اعلم اهل راين است كه اين شخص متولي بايد علمش كلي باشد يا جزئي همينقدر كه او از ديگران داناتر باشد بعلم كفايت ميكند .
جواب بلي كفايت ميكند .
سؤال اعلم اگر سفر كند در يك سال از توليت بيرون ميرود يا خير و اعلم رجوع بعرف است يا خير .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - ظاهر اين است كه سفر منافاتي ندارد و اعلم را اهل خبره ميدانند ● .
[ص 63] سؤال مادامي كه نداند اعلم كيست تصرف زيد مذموم است يا نه .
جواب اگر حفظ كند و امين باشد مذموم نيست .
سؤال اعلم را چه امين بدانم و چه ندانم و چه بغض اولياء الله و احباء اوليا را در او ملاحظه كنم يا نه در هر صورت بايد باو رد شود يا نه و مراد از عالم ولايت آن است كه سكنا و قيام او در ولايت بنحو توطن است يا اينكه اگر قصد توطن هم ندارد و مسافر است تا در زماني كه در ولايت است بايد باو داد و اگر اعلم را نشناسد چه كند .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - مال مسلمين را بخاين متلف نميتوان داد و عالم بلد ظاهر در ساكن بلد است نه مسافر و سؤالهاي ناپسند كردن خوب نيست .
سؤال اگر متولي كتابي را بدهد بزيد كه عمل كند زيد ميتواند بدهد بعمرو يا نه .
جواب متولي اگر براي آن است كه باذن او باشد بكسي بي اذن او نميتوان داد و ظاهر از متولي همين است .
سؤال عرض ميشود ملكي است وقف ، و سمادي دارد علاوه بر آنچه خود ضرور دارد آيا آن سماد را ميتوان فروخت و صرف موقوف عليهم نمود يا خير ، ملك وقف است بر اولاد واقف و ايشان پريشانحال ميباشند .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - سماد دخلي بوقف ندارد مال صاحب حيوان است اگر آنها بوقف دادهاند كه مال موقوف عليهم باشد مال آنها است و السلام .
سؤال چه ميفرمائيد در اين مسأله شرعيه كه هر گاه زيد نامي ادعاي توليت املاك موقوفه نمايد و حال آنكه اقسام خيانت از او بظهور رسيده [ص 64] باشد نسبت بطبقه موجوده و نسبت بطبقات آتيه مثل آنكه متوجه املاك موقوفه نشده باشد و پرستاري موقوف عليهم نكرده باشد و سهم خود را جدا كرده باشد و املاك بعض موقوف عليهم را بكمتر از مال الاجاره اجاره داده باشند و او سكوت كرده باشد و چند سال باشد كه املاك را مفروز كرده باشند و هر سهمي در تصرف جمعي باشد يا در تصرف مستأجر باشد و همان مدعي توليت بعضي از وقف را فروخته باشد و اضرار بطبقه موجوده و طبقات آتيه رسانيده باشد و بعضي اوقات هم ادعاي ملكيت كرده باشد و بكند و تصرف مالكانه كرده باشد و حال چونكه جمعي مؤمنين از اين معاني مطلع شدهاند بخصوص صاحب سهام لهذا ملك وقف را بصوابديد جمعي از مؤمنين خيرانديش از دست مستأجر گرفته بدست شخص صالحي داده باضعاف از مال الاجاره سابق ، حال آن شخص بخيالات خود آمده كه من متولي هستم آيا چنين كسي بر فرض توليت او از قبل واقف باين خيانات واضحه معزول از توليت ميشود يا خير ، بينوا ادام الله ظلالكم و السلام عليكم و رحمة الله و بركاته .
جواب بسم الله تعالي - حقير دليلي بر انعزال متولي فاسق يا جواز عزل او نيافتم بلي معروف اين است كه معزول است يا بايد معزول كرد ولي آنچه از اخبار استنباط ميشود معزول نميشود نهايت حاكم اميني بر او ميگمارد و حكم ميكند كه بي اطلاع او كاري نكند و آنچه خلاف كرده ضامن است و بايد از عهده برآيد و السلام ، و اين در متولي است كه بشرط واقف متولي باشد و اگر بوضع حاكم متولي است او را ميتواند عزل كند و يكي ديگر نصب كند و السلام .
سؤال از جواز تصرف در مال وقف هر گاه بوجه احسن باشد مثل [ص 65] ساختن بخاري و پله بام و امثال آن .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - عرض ميشود كه در وقف تصرفي كه بكار وقف بيايد و بر وجه احسن باشد حضرت پيغمبر صلي الله عليه و آله دادند و ظاهرا بخاري وجه احسن باشد چرا كه اگر قهوهخانه باشد بخاري بهتر است و اگر مسكن طلاب هم باشد بخاري انسب است ديگر العلم عند الله و السلام .
سؤال جعلني الله فداك عرضه ميدارد كه وقفنامچه ماهونك را به نظر مبارك فرستادم ملاحظه فرمايند كه آيا كسي غير از متولي ميتواند او را باجاره بدهد يا تصرفي ديگر بنمايد يا خير ، حكم شرعي آنرا بيان فرمايند كه عند الحاجة حجت بوده باشد الباقي امره العالي مطاع مطاع مطاع .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - بلي وقفنامه را ديدم چه در اين وقف و چه در ساير اوقاف وضع متولي براي اين است كه در ضبط منافع املاك و اساحه آنها و صرف آن منافع در مصارف آنها بكوشد و غير متولي را نميرسد كه متصدي امور وقف شود مگر باذن متولي و السلام .
صورت استفتاء و جوابي است از مرحوم آقا اعلي الله مقامه و نيز سؤالاتي از ديگري كه مترتب بر همان سؤال است و اجوبه از حضرت مستطاب اجل اكرم آقا حاج محمد خان روحنا فداه .
سؤال والد مرحوم ، اين بنده را وصي خود قرار داده و وصيتنامه بخط خود نوشته و مهر نموده و از آن جمله عبارت وصيتنامه اين است « و ديگر دانسته باش كه عمارت اندروني و حصار طويله و محوطه بيروني و باغچه پيش روي عمارت را وقف جناب قائم آلمحمد صاحب العصر و الزمان عليه و علي آبائه الطاهرين صلوات الملك المنان كردهام و توليت [ص 66] آن را مادام الحيوة بخود و بعد بتو و بعد باعلم و ارشد و اصلح اولاد خود بطنا بعد بطن و نسلا بعد نسل الي ان يرث الله الارض و من عليها مفوض نمودهام و بر فرض انقراض اولاد او عدم اتصافهم باوصاف التولية مفوض باقرب ارحام فالاقرب بشرط اتصافهم و الا بصالح متقي از علماي قزوين و طهران و طالقان و وقفنامچه باين مضمون نوشته نسخ متعدده نموده در چند جا ضبط كن » الخ ، و اقرار بوقف نمودن آنچه نوشته در حال حيوة خود در پيش بسياري از مردم كرده كه محل حرف نيست و مشهور و معروف است و بنده نظر ببعض از جهات الي حال يا اهمال بوده يا جهت ديگر داشته در مقام نوشتن وقفنامهها كه وصيت نمودهاند برنيامدهام حال كه ميخواهم حسب الوصية وقفنامههاي عديده بنويسم بعض از علماي طهران در اصل صحت اين وقف باين كيفيت اشكال وارد آوردهاند لازم ديدم عرضه دارم كه صحت و فساد آن را مرقوم فرمائيد كه تكليف معلوم شود يا در بين وارث قسمت ميشود و يا اگر محكوم بصحت باشد مقرر بفرمايند كه مضموني كه بايد وقفنامه نوشته شود بنويسند و از نظر انور بگذرد و بر صحت آن مضمون در همان ورقه مرقوم بفرمايند كه از هر جهت سبب اطمينان خاطر شده ان شاء الله از همان قرار عمل نمائيم ، و خواهش نموده كه جواب را بطور استدلال مرقوم فرمايند .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - اما ما سألت عنه من صحة هذا الوقف المذكور و فساده فاصل الوقف علي الحجة عجل الله فرجه صحيح لا مرية فيه و هو صلوات الله عليه و الحمد لله حي موجود و قد وقف عليه في الغيبة الصغري و سئل عليه السلام عنه فكتب في الجواب اما ما سألت عنه من الوقف علي ناحيتنا و ما يجعل لنا ثم يحتاج اليه صاحبه فكل ما لميسلم [ص 67] فصاحبه فيه بالخيار و كل ما سلم فلا خيار فيه لصاحبه احتاج او لميحتج افتقر اليه او استغني عنه انتهي ، و ان قيل ان الوقف يستدعي الدوام و هذا منقطع الآخر فمع انه اجتهاد في مقابلة النص نقول غاية الامر انه حبس عليه عليه السلام و حبسه بلفظ الوقف و القرينة موجودة و هي وجود شخص معين و عبر عن مثله الامام عليه السلام بالوقف و اخبر بلزومه اذا سلم و هذا الوقف قد سلم لانه ولاه نفسه و يده يد المتولي بالجملة لااري لهذا الوقف بأسا الا انه يجب ضبط غلته و اجرته و توديعهما و الوصية بهما الي الامناء حتي يظهر امره عليه السلام لان الوقف عليه لا علي غيره و لايبعد جواز ايصاله الي الشيعة لعموم بعض الاخبار الا ان الاحوط ذلك ، و اما كيفية كتابة كتاب الوقف تكتب انه وقف علي فلان هذا و هذا علي الناحية المقدسة و جعل التولية علي نفسه ثم علي فلان و فلان و شهد ذلك بعد الله سبحانه و حججه عليهم السلام فلان و فلان حتي تأتي عليه و السلام ، حرره كريم بن ابرهيم في كرمان في ٢٨ من ذيالقعدة من سنة ١٢٨٦ .
بعد حضور مبارك حضرت اجل اكرم آقاي حاج محمد خان روحي فداه عرض شده اولا امضاء حضرت مستطاب عالي هم بر صحت اين وقف در صورت مطابقه فتوي نيز بطور استدلال بحكم آقاي مرحوم اعلي الله مقامه افزوده شود تا حجيتش اكمل و اتم باشد .
جواب در صحت اين وقف شبهه نيست و هر كس بگويد حضرت صاحب الامر صلوات الله عليه بلاعقب است خود او ابتر است چنانكه خداوند عالم جل شأنه در قرآن مجيد ميفرمايد ان شانئك هو الابتر .
ثانيا بنا بر صحت وقف مزبور آيا امر توليت بر فرض شروط موصوفيت بعد از [ص 68] وفات متولي ثانوي بمدلول فقره بطنا بعد بطن بايد در طبقه اولاد آن متولي ثانوي تخصيص و تعيين يابد كه از بطن دويمند يا در صورت حيوة اخوان او عود بطبقه اخوان او ميشود كه از بطن اولند و يا آنكه همان اتصاف باوصاف توليت شرط است فقط از هر طبقه كه خواهند باشند توضيح فرمايند كه ترتيب طبقات محل حرف و اشكال نباشد .
جواب بمقتضاي اينكه نوشتهاند بطنا بعد بطن توليت بهر كس از طبقه سابقه و متصف بصفات توليت است مفوض است لاغير و مادام كه از طبقه سابقه كسي كه متصف بصفاتي است كه مرقوم داشتهاند در حيوة باشد توليت بطبقه لاحقه نميرسد و هر گاه احيانا از بطن سابق كسي كه متصف باشد بصفاتي كه نوشتهاند نباشد بقرينه اينكه نوشتهاند « او عدم اتصافهم بصفات التولية » توليت بهر كس از بطون لاحقه كه متصف بصفات مرقومه است مفوض ميشود .
ثالثا در صورت تعيين امر توليت و استقرار متولي معين ، تصرف در اين موقوفه بچه نحو است يعني خود متولي بايد در آن سكني و تصرف كند يا بايد باجاره غير دهد و مال الاجاره تحصيل نمايد و در صورتيكه بايد اجاره داده شود هر گاه مستأجري يافت نگردد آيا متولي ميتواند سكني نمايد يا خير و اگر ساكن شد آيا از بابت حق السكناي خود چيزي بر ذمهاش تعلق ميگيرد يا نه .
جواب ملك را اجاره ميدهد بشخص معتبر و مال الاجاره را بمصرف موقوف عليه ميرساند و اگر خود متولي هم بخواهد سكني نمايد مانع ندارد ولي مال الاجاره را بايد تعيين كند و بمصرف موقوف عليه برساند بجهت اينكه حق التوليه معين نشده است .
رابعا آيا متولي حق توليتي از اين موقوفه مستحق است يا نه و اگر مستحق است تا چه اندازه است و همچنين [ص 69] آيا سزاوار هست كه متولي و كسان او يا ديگري از فواكه و بقول آنجا گاهي بدون تقويم تنقلا و تفننا قدر قليلي صرف نمايند يا نه .
جواب متولي حق التوليه ندارد و صرف كردن او از بقول و فواكه آنجا بدون قيمت جايز نيست و همچنين است حكم غير او .
خامسا آيا ساير ورثه بدون اذن متولي حق هيچگونه تصرف در آن از سكني و زرع و غرس اشجار و ضبط محصول و صرف منافع و غيرها خواهند داشت يا نه ، چه اگر وارثي بي اجازه و رضاي متولي سالها در آن خانه باشد و هم اشجار مغروسه ملك آنرا بتدريج كنده و خودش حرث و غرس نموده و منافعش را برده و بگويد الزرع للزارع و لو كان غاصبا و اجاره و اجرة المثل هم نداده باشد آيا متولي اگر صلاح نداند حق دارد او را منع از سكني كند و اينكه قلع مغروسات او نمايد و يا اگر بخواهد بجاي اشجار كندهشده قديمه محسوب دارد و اجاره و اجرة المثل سنواتي را از او يا ورثه او مطالبه نمايد و يا آنكه باختيار و ميل آن حارث غارس است .
جواب هو الله تعالي - غير متولي اعم از ورثه و غير ايشان بدون اذن متولي حق سكني و تصرف در موقوفه ندارند و اگر تصرفي كنند غاصبند و عاصي ، از عهده اجرة المثل بايد برآيند و اگر زرعي در آن نمايند الزرع للزارع ولي اجرة المثل بايد بدهند و اگر متولي بخواهد درختي كه غرس كردهاند قلع كند بآنها دهد ميتواند و اگر طرفين راضي شوند قيمت كند عوض اجرة المثل بردارد ، حكم يك سال و سنوات عديده چه با خود غاصب چه وارث او همين است .
سادسا مصارفي كه همه وقت لازمه مرمت اين خانه است چه جزئي و چه كلي آيا از همان وجه منافع خودش اگر دارد بايد نمود يا خير و در صورتي كه منافع آن بقدر [ص 70] كفايت مرمتش حاصل نگردد بقيه چه بايد بشود و ديگر آنكه در مقام مرمت و تعمير آيا بهمان وضعي كه روز اول بنا شده بايد ساخت و تجديد كرد بدون تغيير يا در صورت رجحان جايز است تصرفي كردن و تغيير وضعي دادن .
جواب مرمت عمارت را بقدر حفظ بنيان از غله خودش نمايند اگر كسر كند از سالهاي بعد بردارند يا مجانا تقديم كنند و تغيير بنا بالكليه ندهند مگر اينكه منهدم شود بخواهند طرح ديگر بسازند .
سابعا هر گاه متولي پس از تعيين همه تكاليف بخواهد بمقتضاي تكليف خود در توليت عمل نمايد و لكن بعض از ورثه چنانچه عرض شد شايد تمكيني از او نداشته در مقام مشاجره برآيند آيا جايز هست كه او هم محض عدم تشاجر صرف نظر كرده از تكليف خود دست بردارد و متعرض نشود يا آنكه بايد بجد و جهد تمام در مقام اجراء عمل خود برآيد .
جواب بقدري كه بتواند بايد جد و جهد كند اگر احيانا از او برنيامد بر او حرجي نيست .
خاتمه عرض بطور عموم كه خارج از اين عنوان است ، هر گاه ملكي از كسي سپرده بشخصي از متعلقان او باشد و او غرس اشجاري در اين ملك بكند آيا آن شخص حق دارد به تشبث الزرع للزارع دعوي مالكيت اشجار مغروسه براي خود نمايد يا نه و بطور تلخيص در آخر يك دستور العملي كلي در باب اين موقوفه باين كيفيت و نوشتن وقفنامهها و شروطي كه بايد در آن باشد از مصرف محصول و مرمت عمارت و حق التوليه و غيرها كه بچه نحو بايد باشد مرقوم فرمايند .
جواب كسي كه زراعتي يا غرس شجري در ملك غير كند عاصي است نهايت مالك شجر و زرع است بدون ارض ، صاحب ارض درخت او را اگر [ص 71] بخواهد ميكند باو ميدهد حق اين را ندارد كه حكم كند ميخواهم درخت من در زمين تو باشد و بايد وقفنامه باين ترتيب بنويسند « چون مرحوم مبرور فلان وصيت نمودند بمرحوم فلان كه فلان محوطه محدوده بحدود فلان را وقف نمودهام بر ناحيه مقدسه اعليحضرت عرشرفعت مشيتقدرت خداوندگار اكرم و غوث اعظم امام ثانيعشر حي منتظر عليه صلوات الله و عجل الله فرجه روحنا فداه و تولية را بطور مذكور قرار دادهام نهايت وقفنامه ننوشتهام و وصي را امر كردند بنويسند ايشان هم مقدر نشد بنويسند تا رحلت كردند لهذا من كه فلانم اين مضمون را ثبت نمودم كه وقف نمود فلان ملك فلان را بر آن ناحيه مقدسه باينطور و شرط نمودم محض حفظ رقبه موقوفه كه متولي ضبط حاصل را نموده هر گاه خرابي در عمارت يا ارض باشد عمارت نمايد و سعي در حفظ بناء نمايد و بناي جديد نگذارد و آنچه زياد آيد از حاصل مهما امكن حفظ نمايند تا زمان ظهور آن سرور كه تقديم خاكپاي جواهرآساي آن بزرگوار نمايند و اگر احيانا ضبط نمودن منافع دشوار باشد لاعلاج تسليم شيعيان خالص ايشان نمايند بمقتضاي حديث شريف كه فرمودهاند ما كان لنا فهو لشيعتنا و شاهد اين وقف است بعد از خدا و رسول و ائمه هدي عليهم السلام فلان و فلان و فلان » مخصوص لفظ وقف مؤبد ننويسند كه بعضي شبهه بكنند .
باب - در بعضي احكام كه متعلق به هبه است .
سؤال هر گاه زيد بجهت يكي از اولاد خود بخصوصه بعضي از [ص 72] اسباب خانه بخرد و او را داماد كند و آن اسباب را بتصرف او بدهد بعد از وفات او چه بايد كرد .
جواب اگر باولاد بخشيده مال اولاد است .
سؤال ملكي را شخصي هبه اولاد خود كرده ديگري غصبا فروخته بعد قدري را از او گرفتهاند كه غاصب متوفي شده و آنكه باو هبه كرده بودند او هم فوت شده ، وارث هر دو باقي چه بايد بكنند .
جواب بسم الله تعالي - ملكي را كه باولاد خود داده اگر بتصرف آنها داده مال اولاد است و الا مال پدر است و اگر مرد جزو ميراث است مگر اينكه بولد صغيري بدهد ديگر تصرفي از صغير ضرور نيست حال اگر غاصب غصب كرده بايد رد به پدر اطفال شود و اگر طفلي صغير بوده يا آنكه بتصرف كبار داده بايد مغصوب رد بآنها شود و السلام .
سؤال ضعيفه وفات كرده و دو دختر داشته و منزل خودش در نزد يكي از دو داماد بوده و گفته بوده چون من در خانه توام ملكي كه من دارم تا زندهام محصولش مال تو است كه متوجه من ميشوي بعد از حصادي جو وفات كرده آن داماد مطالبه محصول شتوي و صيفي ملك را ميكند كه ميانه وارث است و داماد اول ميگويد بذر شتوي و صيفي را من كردهام و جميع اخراجاتش را از ماليات و غيره نمودهام و اخراجات مادرزن را كردهام از بندگان روحي فداه مسأله كردهاند مرقوم فرموديد آنچه بعد از وفات بعمل آيد ميانه وارث قسمت ميشود از اين فرمايش مطلب را نفهميدهاند مجمل است تفصيل آنرا مرقوم فرمائيد از جميع جهات كه امري مشتبه نماند تا بفرمايش عمل شود .
جواب مسئله واضح است كه آنچه محصول ملك در زمان حيوة آن [ص 73] زن بعمل آمده مال آن داماد است كه در خانه او بوده اگر تصرف كرده باشد و آنچه را كه تصرف نكرده يا بعد از حيوة بعمل آمده مال ورثه زن است .
سؤال زيد نامي چند نفر زوجه داشته و هر يك صداقي داشتهاند بعد يك باغي ميخرد و اراده سفري ميكند كه برود بمكه معظمه ميگويد اين باغي كه خريدهام باشد براي صداق آن زوجه معينه و معلوم نيست كه صيغه جاري شده است يا نه اما همه كس شنيدهاند و بعد از سفر برميگردد و آن زوجه فوت ميشود و چند نفر اولاد هم از اين زوجه خود داشته يك نفر آنها ذكور بوده و باقي اناث ، بعد در حضور جمعي از مؤمنين باغ را هبه به پسر زوجه ميكند و آن پسر هم صداق زوجه خود ميكند و حال بعد از آنكه زيد ميخواهد فوت شود وصيتنامه مينويسد ميگويند از بابت صداق زوجه متوفي چيزي براي وارث آن بنويسيد ميگويد آن باغ را كه به پسرش دادهام از بابت صداق مادرش بوده است و جزئي ديگر هم داده است آيا هبه صحيح است يا خير و بوارث ميرسد يا خير و السلام .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - اگر باغ را هبه به پسر خود كرده دخلي بصداق ندارد و صداق آن زوجه بهمه وارث آن ميرسد اگر ثابت است بايد صداق را از تركه برداشت و ميان وارث آن قسمت كرد .
سؤال هر گاه كسي از مال خود چيزي را بيكي از ورثه خود داد بدون سايرين و خواست كه مادام الحيوة در يد خودش باشد و صيغه مواهبه را جاري ساخت يا بصيغه بيع باو منتقل ساخت بعد از وفات وارث ميتوانند آن را از او منع نمايند يا نه .
جواب اگر آن ولد كه باو هبه كرده صغير است بعد از مردن پدر [ص 74] مال مخصوص آن صغير ميشود و اگر كبير است و بتصرف او نداده تا مردن ، مال كل وارث ميشود .
سؤال هر گاه شخصي در ايام حيوة خود مال خود را مابين اولاد خود قسمت نمايد و بهر يك حصه ايشان را هبه كند و بتصرف ايشان دهد و بعضي از اولاد او كه صغير ميباشند حصه آنها را نزد خود نگاه داشته آيا كبار را ميرسد كه بگويند از آنهم حصه ميخواهيم چرا كه آن در تصرف خود پدر است .
جواب پدر ولي است و قبضش قبض صغار اولاد است هر گاه باولاد صغار هبه كرده و شاهد گرفته هبه ممضي است و صحيح است كبار را نميرسد اخذ از آنها .
سؤال بيان فرمائيد كه زيد نامي ملكي را بزوجهاش هبه كرده و به تصرف وي نداده و فسخ عزيمت نموده آيا زوجه را ميرسد كه ملك را از زوج بگيرد عنفا يا نميرسد .
جواب مختار بوده و بعد از گرفتن و فسخ مال زوجه نيست و السلام .
سؤال بيان فرمائيد كه هر گاه شخصي ملكي را سر عقد هبه كند به زوجه خود و صيغه هم فيمابين خوانده نشده باشد و ملك مزبور را هم بتصرف نداده باشد ميتواند ملك را تصرف كند و ندهد يا خير .
جواب بسم الله تعالي - كلام فارسي هم صيغه است و عربي شرطش نيست و اگر بقبض نداده رجوع در آن جايز است ولي بايد از خدا ترسيد و زنان را گول نكرد كه در اول بخيال هبه راضي شوند آنوقت بقبض نداده رجوع در هبه كند كار متقيان نيست و السلام .
سؤال هر گاه شخصي ملكي را در سر عقد از روي كراهت و لابدي [ص 75] تعارف كند بزوجه خود و بتصرف نداده باشد و او را هم مالك نميداند و يك دفعه هم ملك را مصرف رسانيده و باز بخود او برگشته است حال آيا بايد ملك را بزوجه واگذارد يا آنكه ميتواند ندهد .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - بلي هر گاه كسي بزوجه خود هبه كند و بقبض او نداده باشد ميتواند هبه را برگرداند و در آن رجوع كند و العلم عند الله .
سؤال هر گاه كسي ملكي را باولاد خود هبه نمايد آيا ميتواند بي حضور اولاد آن ملك را بفروشد كه بعد آنها را راضي نمايد و اگر بعد آنها راضي نشوند آيا بيع او صحيح است يا نه .
جواب اگر اولاد كبيرند و بقبض آنها داده نميتواند بي اذن آنها بفروشد .
مسأله در باب نكاح بيان ميشود كه هبه معدوم معقول نيست و هبه موجودي كه بقبض ندهد تا بميرد ممضي نيست .
قسمت دويم - در سياست مدن و آنچه متعلق بآن است و در آن چند باب است :
باب - در بعضي احكام كه متعلق بقضاء است و دعاوي .
سؤال چنانچه فيمابين دو نفر نزاع واقع شود و در آن مكان يا حاكم شرع هست يا نيست مدعي ميخواهد مدعي عليه را ببرد بولايتي ديگر [ص 76] در نزد حكام شرع آيا اخراجات مدعي عليه را بايد بدهد يا خود او از عهده برآيد .
جواب بسم الله تعالي - چنانكه مردم ميگويند كه اختيار مرافعه مطلقا با مدعي است كه پيش هر حاكم كه ميخواهد برود حرف بيمعني است و اگر در بلدي حاكم نباشد مدعي اگر رفت بنزد حاكمي در بلدي آنچه او حكم كرد از آن قرار عمل ميكنند و بايد بطوري باشد كه اضرار بمسلمين نشود و شايد حاكم احضار نكرد و لازم نيست احضار و السلام .
سؤال هر گاه كسي از ميت طلب داشته باشد و بعضي از ورثه كه كبيرند مطلعند كه طلبكار است و اقرار هم دارند و بعضي مردم ديگر هم مطلعند ولي در ميان ورثه دو سه نفري صغير ميباشند در اين صورت طلبكار را قسم ميدهند يا خير .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - كبار مقرين كه سهم خود را ميدهند و اگر كبار و سايرين عدولند مدعي قسم ميخورد و طلب خود را ميگيرد .
سؤال اگر زني چندين سال در خانه كسي بوده آيا بعد از فوت شوهر او ميتواند كسي ديگر بر او ادعا كند كه اين زوجه من بوده و جبرا از من طلاق او را گرفتهاند و بنكاح غير درآمده و حال زوجه من است يا نه .
جواب بسم الله تعالي - باب ادعا بسته نيست هر مدعي كه ثابت كرده حرف خود را مسموع است و الا فلا .
سؤال شخصي وجهي در مكه معظمه گرفته و ملكي بيع شرط كرده و بايع و مشتري هر دو مردهاند و شهود همه حاضر نيستند يكي در اينجا شهادت ميدهد كه مبايعه واقع شده است و وجه ببايع رسيده و بايع [ص 77] و مشتري هر دو صغير دارند چه بايد كرد .
جواب ولي صغار صاحب ملك مرافعه ميكند با ولي صغار صاحب وجه ، هر چه ثابت شد بآن عمل ميشود بيك شاهد كه ثابت نميشود و ملك بايد در دست مالك ذو اليد باشد تا خلافش ثابت شود .
سؤال هر گاه ملكي را شخصي چندين سال است كه وقف كرده و از آن كسي كه اول خريداري نموده است نگرفته و خود را مادام الحيوة متولي كرده و بعد از حيوة خود بايع را متولي نموده و محصول آن ملك را هر ساله خرج وقف كرده است ولي باجاره بايع نداده است و اجارهنامه در ميان نبوده از قرار مال الاجاره متعارف از بايع ميگرفته و خرج وقف ميكرده حال كه بايع متوفي شده و واقف ميخواهد ملك خود را بعنوان توليت متصرف شود وارث بايع را سخن اين است كه ما از پدرمان شنيديم كه در حين حيوة ميگفته است كه وجه اين ملك بمن نرسيده است آيا باين مستمسك ميتوانند آن ملك را بتصرف متولي آن ندهند يا او را قسم بدهند يا نه .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - بايد آن ملك را بتصرف وقف بدهند بعد دعواي ثمن را بكنند و السلام .
سؤال هر گاه زن مالي از ارث پدر مالك شده و آن را بخانه شوهر برده و مادام الحيوة شوهر آن مال بتصرف شوهر بوده و كسي مطلع نيست كه آيا آنرا بشوهر خود فروخته يا مال خودش بوده و بامانت در دست شوهرش بوده يا از خود شوهر بوده و در وصيتنامه شوهر هم اسمي از آن مذكور نيست نهايت آنكه از مال خود وصيت كرده كه چيزي معين به آن زن بدهند آيا وارث را ميرسد كه بگويند اگر مالي زوجه مالك بوده [ص 78] بايستي در وصيتنامه نوشته باشد و اين مال وارث است نه زوجه يا وارث زوجه بايد بعد از اثبات قسم بخورند و اين مال را تصرف نمايند يا بايد بيسخن تسليم زوجه يا وارث زوجه كنند بمحض ادعاي زوجه يا وارث زوجه .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - از سؤال چنان مستفاد ميشود كه يقيني است كه آن مال را زن بخانه شوهر برده و مال زن بوده و باقي احتمالات مشكوك است پس ورثه بايد اثبات كنند كه آن زن مال خود را بشوهر خود منتقل كرده و الا مال مال زن است .
سؤال شخصي چند نفر اولاد داشته و يكي از آنها را در در خانه خود منزلي براي آن قرار داده و آنرا داماد كرده است و اخراجاتي هم بطور گذران آن باو ميداده و براي خود مال خانه و اسبابي بهم بند كرده باقي وارث ميگويند كه اين خانه و اسباب از مال پدر ماست كه تو از مال او برداشتهٔ و او ميگويد خودم زحمت كشيدهام و پيدا كردهام حكم شرعي اين را بفرمائيد .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - بايد ورثه اثبات كنند كه از مال پدر بي اذن پدر برداشته آن وقت بگيرند .
سؤال شخصي ملكي صداق زوجهاش كرده و محصول آن ملك را به رضاي زوجه تصرف ميكرده تا مدتي بعد مطالبه صداق خود را مينمايد آيا اجرة المثل سنوات گذشته خود را ميتواند بازيافت نمايد از زوج خود يا نه .
جواب بسم الله تعالي - اگر معني رضاي تصرف رضاي خوردن و تمام كردن است و زوجه اذن داده بخوردن بعد از اباحه ديگر چه حقي دارد [ص 79] و چه اجرة المثل ميخواهد و اگر اذن تصرف داده و مانند وكيل بوده ميبايد منافع را بدهد و السلام .
سؤال آيا زوجه را مال الاجاره املاك مهريه او كه در حين حيوة بتصرف زوج او بوده ميرسد بدون اجاره دادن بگيرد يا آنكه اجرة المثل آن را مطالبه كند يا بعد از فوت زوج مستحق همان ملك است و اگر بعد از زراعت زوج او بميرد آيا تمام اجرة المثل را مستحق است يا در آن هم كسري واقع ميشود .
جواب اجرة المثل ميخواهد چه در حيوة و چه در ممات .
سؤال جعلت فداك هر گاه زني فوت شود و پنج ولد ذكور داشته باشد و از جمله ارث او يك دانگ و نيم خانه معينه و بعضي متروكات ديگر ميباشد و چهار برادر دانگ و نيم خانه مزبوره را عوض اخراجات والده مرحومه ببرادر كوچك بقيمتي واگذارند و خانه مزبور با بعضي متروكات در تصرف غير ميباشد حال كه برادر كوچك ميخواهد خانه خود را تصرف نمايد آن كسي كه خانه در تصرفش ميباشد مذكور مينمايد كه من اسبي بيكي از برادرها دادهام كه نعش والده مرحومه را بكربلا ببرد و قسمت او را از بابت اسب حساب كردهام آيا سخنش صحيح ميباشد يا خانه مال ولد كوچك است ، آيا بدون اذن ولد كوچك عبادت در آن خانه چه صورت دارد .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - متروكات ميت مال ورثه ميشود بر وجه شراكت پس هر گاه چهار برادر سهم خود را بيك برادر بدهند به اين نحو كه خانه مال او باشد و قيمت آن را صرف ميت كند و منتقل باو كنند بسببي از اسباب شرعي مال او ميشود و در دست غير غصب است [ص 80] بشرط آنكه برادران قبل از معامله با اين بآن متصرف نفروخته باشند و الا مال متصرف است و اگر غصب شد جميع تصرفات و تقلبات در آن خانه حرام است و السلام .
سؤال جعلت فداك هر گاه زيد با عمرو مرافعه داشته باشد و به نزد حاكم شرع كه هر دو قبول داشته باشند مرافعه نمايند و حاكم حكم نمايد و حكم نوشته بدهد و چند گاه بگذرد آيا ميتواند بعد بنزد حاكمي ديگر مرافعه نمايند .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - همين كه حاكم شرع جامع شرايط فتوي در قضيه حكم كرد قبول آن واجب و عمل بمقتضاي آن متحتم و رد بر او رد بر خداست ديگر احتياج بمرافعه جديده نيست و السلام .
سؤال بابي انت و امي ، زيد ملكي از عمرو اجاره كرده و مال الاجاره را پيش داده و حال عمرو هم حضور ندارد ديگري آمده و ميگويد من از عمرو طلب دارم آيا بر فرض صحت قول ، تسلط بر زيد مستأجر دارد يا نه با آنكه بذر مؤنه زراعت را زيد داده مسأله را بيان فرمائيد و ايضا بعضي املاك بعنوان امانت در نزد زيد گذاردهاند آيا طلبكار در غياب عمرو بمحض قول تسلط دارد بر املاك مزبوره يا نه و هم بر فرض صحت قول تسلط دارد در غياب عمرو بر املاك مزبور يا نه الباقي امركم مطاع .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - مدعي تسلط بر مستأجر ندارد و همچنين بمحض قول تسلطي بر امين عمرو غايب ندارد و السلام .
سؤال هر گاه زوجه فوت شده باشد و اموالي از متوفي در نزد زوج او باشد آيا بدون اثبات شرعي وارث آن ميتوانند اموال خود را بگيرند از زوج يا نه .
[ص 81] جواب اگر بودن اسباب از زوجه معين است زوج بدون اثبات نميتواند از ورثه انتزاع كند و اگر مالي است در يد زوج و معلوم نيست بودن ( بردن ، نسخه بدل ) از زوجه ، ورثه بايد اثبات كنند كه مال زوجه بوده است و السلام .
سؤال آيا قسم مدعي و مدعي عليه ميتوانند بيكديگر بدهند در صورت دانستن حكم آن را به تقليد .
جواب مرافعه با حاكم شرع است .
سؤال زيد وجهي بعمرو ميدهد كه وجه مزبور را به بكر برساند بعد كه زيد با بكر حساب ميكند ميگويد كه وجه بمن نرسيده و عمرو ميگويد من دادهام و پيش از آنكه بهم رسند بكر وفات مييابد زيد را ميرسد كه مطالبه وجه خود را از عمرو نمايد يا نه .
جواب شخص واسطه كه مدعي رسانيدن وجه است بطلبكار بايد باثبات رساند كه وجه را داده يا رجوع بقسم ميشود اگر منكر شود و اگر باثبات نرسيد بايد واسطه رد كند مگر آنكه زيد مديون ميان خود و خدا بداند كه واسطه وجه را رسانيده و لكن بحسب ظاهر عاجز از اثبات شده پس از خدا بترسد و از او مطالبه نكند .
سؤال چندي قبل شخصي مازندراني در رفسنجان زوجه داشت او را در آنجا گذاشت و روانه مازندران شد پس از چند سال عاليشأن محمدبيك مازندراني بادعاي اينكه آن شخص مراسلات چند از براي من نوشته و مرا وكيل در تطليق زوجه خود نموده و منهم قاطع بتوكيل او ميباشم او را مطلقه نموده و پس از چندي فقير آن ضعيفه را نكاح نمودم و معتقد بواقعيت مراتب مرقومه بودم و الآن پنج شش سال از اين كيفيت [ص 82] ميگذرد و يك سال است كه آن شخص مازندراني آمده و مدعي اينكه من كسي را در باب تطليق زوجه خود وكيل ننمودهام و محمدبيك را سخن اينكه چندي قبل كه من بمازندران آمدم كيفيت را اطلاع دادم تو را انكاري نبود و ضعيفه هم تكذيب زوج اول مينمايد و ميگويد يقين ميدانم كه وكيل كرده ملتمس آنكه حكم شرعي واقعه را بيان فرمائيد و علي اي حال صداق خود را تمام يا بعض را ميخواهد يا هيچ نميخواهد و السلام .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - مسئله را دو مقام است يكي في الواقع و عند الله پس اگر يقين در توكيل داريد و يقين بوقوع طلاق علي نهج الشرع داريد عند الله معاقب نيستيد و يكي بحسب حكم ظاهر پس هر گاه بحاكم رفع شود حكم ببقاء زوجيت اولي ميكند تا علم شرعي بوقوع طلاق مشروع حاصل كند و علم شرعي اقرار مدعي عليه است يا مدعي بضرر خود يا بينه يا قسم يا قراين مفيده علم ، و صداق را در عقد باطل فقهاء اجرت المثل ميدهند و نصي در مقام عجالة نظرم نيست .
سؤال شخصي فوت شده و وصيت ننموده و از براي او زوجه متوفاة است كه مستحق صداق بوده و متوفي چنين مذكور مينمود كه متوفاة صداق خود را بمن بخشيده و مرحومه ميگفته كه نبخشيدهام آيا وارث چه بايد بكنند .
جواب بدون بينه پذيرفته نميشود بخشيدن ثبوت ميخواهد و اگر ورثه مرد اثبات هبه را كردند خوب و الا مهر را بايد بدهند .
سؤال ● و از براي متوفاة مرحومه چهار وارث بوده دو ذكور و دو اناث و ته خانه هم از ارث پدر داشته است آن متوفاة و يكي از دخترهاي [ص 83] او هم فوت شده است و كاغذ صداق متوفات هم موجود است و از براي متوفا زوجهايست در حيوة كه بعد از زوجه متوفاة گرفته و قدري از ته خانه در تصرف اوست و ادعاي ملكيت مينمايد و قدري از صداق متوفاة مرحومه طلا بوده و كارسازي در وجه او شده بود الآن آن طلا در نزد زوجه ثانيه است و ادعا مينمايد كه تنخواه صداق من بمن داده وراث چه كنند .
جواب آنچه مال زوجه اولي است بايد بورثه او رد شود اگر ثابت و معين باشد .
سؤال ● و يكي از رفقاء مذكور مينمود كه مرحمتشان ميگفته كه من قدري از تركه متوفاة را كه مصرف رسانيدهام بازاء آن دو حبه خودم كه از مزرعه لاهيجان است بايشان واگذاشتهام آيا اعتباري دارد يا خير .
جواب اگر شهود عدل نباشند چه اعتبار دارد .
مسأله در احياء موات ميفرمايند كه هر گاه كسي ملك بايري را آباد كند و كسي پيدا شود و ادعا كند كه از من بوده است اگر مدعي ديگر در مقابل نيست و در ملك مصالحي باشد احتياط در اين است كه با او براي مصالح مصالحه كنند و آن مدعي هم احتياطش يا در گذشتن است يا مصالحه نمايد .
مسأله در نفقات ميفرمايند كه هر گاه زوج نفقه و كسوه ندهد حاكم او را اجبار ميكند يا بدادن نفقه و كسوه يا طلاق .
سؤال حقير اجير دو برادر بودم و براي آنها داد و ستاد ميكردم و مرا امين خود دانسته بودند كه براي ايشان قرض ميكردم و از مال خود ايشان قروض ايشان را ميدادم و چون مرا خاطرجمع كرده بودند [ص 84] و امين شناخته بودند جزئيات محاسبات و فروش تنخواه ايشان را ضبط نكردم و خودشان هم ضبط نكردهاند و مرا امين ميدانستند در اينصورت قروضي كه براي ايشان كردهام بايد خودشان بدهند و از مال خودشان داده شود يا آنكه حقير از خود بدهم و اگر ادعائي بر حقير داشته باشند و حال آنكه خيانتي از حقير نديدهاند تسلط قسم دارند يا نه و اگر دارند جز تسلط قسم بر حقير ديگر تسلطي دارند يا خير .
جواب بسم الله الرحمن الرحيم - آنچه باذن ايشان براي خودشان قرض كردهايد بر ذمه ايشان است و امين را نبايد متهم كرد و بايد تصديق كرد و اگر امين نباشد و متهم باشد يا قسم ميخورد يا ببينه اثبات مدعي را ميكند و السلام .