روغن براي سوختگي : روغن بزر كتان را با كمي آب آهك تصفيه‌شده مخلوط مي‌كنند تا مانند صابون شود و آن را بكار مي‌برند .

فصل

( قرحه‌ها )

روغن شكر سرب : يك جزء شكر سرب را با دوازده جزء دهن الساذج مخلوط كرده براي خشك كردن قرحه‌ها بكار مي‌برند .

فصل

( نضج مواد )

ضماد براي نضج مواد : بزر كتان را با شير گاو مي‌پزند و بين دو قطعه پارچه مي‌گذارند و بر موضع ورم مي‌نهند .

ضماد ديگر براي نضج مواد : بزر كتان بيست جزء ، زعفران يك جزء ، روغن گاو يك جزء ، آنها را در شير گاو پخته بر موضع مي‌گذارند .

فصل

( ثقل )

مسهل براي رفع سنگيني ( ثقل ) و جذب مواد از بالاي بدن : دو مثقال سناي مكي را در دو و نيم سير آب مانند چاي دم مي‌كنند ، شش مثقال سولفات دومنيزي و شش مثقال ترنجبين بآن اضافه كرده و مي‌آشامند .

[ص 618] فصل

( ورمها )

مسهل منضج براي حل كردن ورمها و سختيها : شب پيش از خواب يك تا سه گندم كالومل و صبح هشت مثقال روغن كرچك مي‌آشامند .

فصل

( امتلاء )

براي رفع سنگيني : ريوند چيني هشت نخود ، مغنسياي سوخته ( بي‌اكسيد طبيعي منگنز ( MAGNESIE NOIR MNO2 ) ) شش نخود ، آنها را مخلوط مي‌كنند و براي امتلاء در اشخاصي كه تازه بهبود يافته‌اند و نيز ضعفاء مفيد است .

فصل

( سردكننده )

محلولي كه جانشين يخ مي‌گردد : نمك طعام ، شوره و نوشادر را باندازه مساوي در آب خالص حل مي‌كنند .

فصل

( خارش )

براي رفع خارش بدن يك درهم گل سرخ را در چهار سير آب مي‌پزند و دو درهم جوهر شوره را بآن مي‌افزايند و اندام را با آن مي‌شويند .

فصل

( سوزش ادراري )

براي سوزش ادراري چهار مثقال كبابه چيني را دو قسمت كرده دو مثقال را صبح و دو مثقال را عصر مي‌خورند .

[ص 619] فصل

( قي‌آور )

براي قي‌آوري اپيكا شش نخود ، انتيموان يك گندم ، آنها را مانند انتيموان مي‌نوشند .

فصل

( غده‌ها )

براي حل كردن غده‌ها و سختيها : جوهر انتيموان مقيي يك نخود ، اشق ، بارزد از هر كدام دو مثقال ، از آنها شصت حب مي‌سازند دو حب صبح و دو حب عصر مي‌خورند .

فصل

( جوش دهن )

براي جوش دهان : بوره ارمني يك درهم ، عسل دو درهم ، آب خالص چهار سير .

فصل

( گلو درد )

غرغره قابض : زاج يك درهم ، جوهر الكبريت تقطيرشده ده قطره ، مر مكي دو درهم ، پوست بيد پخته سه سير .

فصل

( بواسير )

براي ورم بواسير : سفوف العفص يك درهم ، شكر سرب نيم درهم ، روغن گوسفند هشت درهم ، آنها را مخلوط كرده بر بواسير مي‌مالند .

فصل

( اسهال )

[ص 620] براي رفع اسهال شديد : شكر سرب سه گندم ، ترياك يك و نيم گندم ، آنها را با برنج پخته مخلوط كرده و شش حب مي‌سازند و در دو روز صبح و ظهر و شب مي‌خورند .

فصل

( يبوست )

براي يبوست مزمن معده : زاج سياه ، صبر زرد از هر كدام دو درهم ، ريوند يك درهم ، از آنها شصت حب درست كرده هر شب يك يا دو حب مي‌خورند .

فصل

( خنازير )

براي خنازير : يدور دوپطاس يك نخود ، عصاره پوست گردو دو مثقال ، آب يك سير ، نصف آن را صبح و نصف ديگر را شب مي‌آشامند .

فصل

( خنازير )

ايضا براي خنازير : زاج سياه يك نخود ، يدور دوپتاس يك نخود ، آنها را يا حب مي‌كنند و يا با گلاب مي‌خورند و اين اندازه براي يك خوراك است .

فصل

( توليد خون )

براي توليد خون در بچه‌ها پس از تب نوبه : سحاله آهن را در آب ليمو حل كرده و نمك آن را مي‌گيرند سپس دوازده گندم آن را با سه درهم شربت نارنج و يك و نيم سير گلاب آميخته و در مدت سه روز هر روز دو يا سه بار به طفل مي‌خورانند .

فصل

( توليد خون )

[ص 621] ايضا براي توليد خون : چهار نخود سحاله آهن را در سه سير آب ترْف ( قراقروت ) حل كرده و آن را در سه روز مي‌خورند اين دارو خون‌ساز است و ورم طحال را رفع مي‌كند .

فصل

( قطع خونريزي )

گردي براي قطع خونريزي : زاج سفيد دو مثقال ، قلفونيا ( كولوفان ) ، صمغ عربي از هر كدام نيم سير ، آنها را مخلوط كرده بر زخم مي‌پاشند .

فصل

( مالاريا )

براي نوبه دو روز در ميان نامنظم و كهير مزمن و سرطان : سم الفار ( مرگ موش ) يك گندم ، قند سي گندم ، آنها را مخلوط كرده يك گندم صبح و يك گندم شب مي‌خورند .

فصل

( برسوز )

براي رفع ترشي معده ، بادگلوي ترش ، سوزش ادراري و زيادي سيلان ماده : دو سير آب آهك صاف‌كرده را با شير نيمه‌گرم مي‌آشامند .

فصل

( باه )

مفرح جالينوس كه آلت را سخت مي‌كند و بر مني مي‌افزايد ، قلب و مغز و اندامها را قوت بخشيده نعوظ مي‌آورد ، خون را صاف مي‌كند ، خون پاكيزه را زياد مي‌كند و مرد را در نزد زن عزيز مي‌نمايد : مرواريد ناسفته ، مرجان ، انيسون ، بهمن سفيد از هر كدام يك درهم ، ريشه كاكنج ، ريشه پيچك ( عشقه يا لبلاب ) ، [ص 622] صمغ عربي ، كتيرا از هر كدام نيم درهم ، گزمازه ، سعد كوفي ، سليخه ( دارچين ختائي ) ، دارچيني ، مصطكي رومي ، گاوزبان ، خولنجان ، قرنفل بستاني ، صندل سفيد ، زراوند مدحرج ، فقاح ، اذخر از هر كدام يك مثقال ، ادويه را كوفته و مي‌بيزند و با سه برابرش عسل مي‌آميزند و پيش از نزديكي يك مثقال با آب نيمه‌گرم مي‌خورند .

فصل

( باه - سياتيك )

معجون باه‌آور كه حكيم‌باشي فتحعليشاه براي او ساخته و مفيد بوده : مرواريد ناسفته ( بجاي مرواريد ناسفته مي‌توان از صدف استفاده كرد . مترجم ) ، عنبر ، خولنجان ، موميا را باندازه مساوي مي‌گيرند و عنبر و موميا را در روغن بادام حل كرده و باقي را مي‌سايند و همه را با دو برابرش عسل خمير كرده و روزي دو حبه مي‌خورند ( گويا خوردن اين حب درد سياتيك را فورا تسكين مي‌دهد . مترجم )

فصل

( زگيل )

درماني عجيب و مؤثر براي زگيل : وقتي كه بحمام رفتند و تميز شدند يك قطعه نان گندم را در آب حمام خمير كرده و بر زگيل ضماد مي‌كنند و ساعتي صبر مي‌كنند و خارج مي‌شوند اين كار را دو يا سه بار تكرار مي‌كنند زگيل زايل و بكلي حل مي‌شود .

فصل

( كرم روده )

براي دفع كرمهاي بلند و كوتاه از معده و روده‌ها ، نمكي از فرنگ مي‌آورند [ص 623] كه نامش سنتونيا است يك تا دو نخود از آن را با عسل آميخته و سه روز خورده و در شب چهارم شش گندم كالومل مي‌خورند و صبح بعد يك سير روغن كرچك مي‌آشامند اگر همه كرمها خارج نشدند يك بار ديگر درمان را تكرار مي‌كنند كليه كرمهائي كه در شكم هستند خارج مي‌شوند .

فصل

( درد شانه )

داروي مجربي براي درد شانه‌ها و قولنج ( باصطلاح عامه در كرمان ) گل بدبوي زردي است كه خرگل ناميده مي‌شود و من نام ديگري را براي آن نمي‌دانم نيم مثقال يا بيشتر از آن را مي‌آشامند و تفاله‌اش را بر موضع ضماد مي‌كنند .

فصل

( ادرار زياد )

شخص آزموده‌اي مي‌گويد كه اگر پوست سخت گردو را بسايند و بر آب ريخته بياشامند براي ادرار زياد ( دولاب ) سودمند است و اگر تخم‌مرغ را در پوستش پخته و در سركه بيندازند تا پوستش نرم بشود و كسي كه زياد و پياپي ادرار مي‌كند ده روز هر روز يك عدد از اين تخم‌مرغ بخورد براي بيماريش مفيد است .

فصل

( خوردن كالومل )

از اهل تجربه روايت شده كه اگر انسان يك نخود كالومل را يكباره بخورد در دهنش اثر نمي‌كند و اگر شصت نخود آن را با قند مخلوط كرده شصت حب بسازند و يكي پس از ديگري بخورند ( ظاهرا روزي يك دانه . مترجم ) در روز آخر در دهن اثر مي‌گذارد و اين روش براي بيماري سيفليس مناسبتر است .

[ص 624] فصل

( كالومل )

از اهل تجربه است كه دارو را بزرگسالان باندازه يك خوراك كامل ، نوجوان پانزده ساله سه چهارم ، بچه پنج ساله يك دوم ، كودك يك ساله يك چهارم ، كودك نه ماهه يك پنجم ، نوزاد سه ماهه يك هشتم ، نوزاد يك ماهه يك بيستم و نوزاد پانزده روزه يك چهلم يك خوراك را بايد بخورند و دخترها و زنان كمتر از اين اندازه بايد بخورند .

فصل

( قرحه )

مرهم آزموده‌شده‌اي براي قرحه‌هاي بدخيم كه در صورت و دستها و ساير بدن پيدا مي‌شود و نيز سعفه تر كه آب زردي از آن ترشح مي‌گردد ( زرد زخم ) و امثال آن از قرحه‌هاي تر كه در بدن حادث مي‌گردد : گوگرد ، زرنيخ ، مازو ، حنا ، گردن انار شيرين و ته آن را باندازه مساوي هر كدام را جداگانه مي‌سايند و از پارچه حريري مي‌بيزند و سپس با روغن گوسفند يا روغن بادام كاملا مي‌سايند تا مرهم شود و آن را بر اين گونه قرحه‌ها ضماد مي‌كنند به اذن خداوند بهبود مي‌يابد .

فصل

( ايجاد قرحه )

مشمع ذراريح : موم زرد ، روغن سقز ، روغن كنجد از هر كدام سه جزء ، آنها را بر آتش ملايمي مي‌پزند تا مانند مشمع شود سپس آن را برداشته و سرد مي‌كنند و شش جزء ذراريح كوفته را بر آن مي‌افزايند اين مشمع در ظرف شش ساعت ايجاد قرحه مي‌كند .

[ص 625] فصل

( حب ازاراقي براي تقويت عمومي )

حب عجيب و غريب : شخص چيني سياحي بشيراز آمده بود كه مانند جوانان بنظر مي‌رسيد اما مدعي بود كه عمرش از يكصد و هفتاد سال بيشتر است و مي‌گفته كه از آن رو جوان مانده كه حبي را مي‌خورد كه هاضمه و معده را تقويت كرده و باه‌آور و مقوي كمر و همه اندامها است و روش ساختن آن اين است : يك سير اذاراقي ( كچله ) را در پنج سير شير تازه گاو با آتش ملايمي مي‌جوشانند تا شير بخورد آن برود اما قبل از خشكي كامل پنج سير شير ديگر بآن مي‌افزايند و باز پيش از خشك شدن شير پنج سير شير ديگر روي آن مي‌ريزند تا هفت يا هشت بار آنگاه پوست اذاراقي نرم مي‌شود كه آن را درآورده و مغز را مي‌شكافند و پرده‌اي را كه در وسط آن است و چيزي كه مانند ناخن در يك طرف آن است جدا كرده و مغز پاك‌كرده را بهمان ترتيب كه گفته شد چهارده بار ديگر مي‌جوشانند آنگاه آن را شسته و خشك كرده با سوهان نرمي براده مي‌كنند ( بطوري كه تجربه شده اگر اذاراقي را پس از آنكه خشك شد در آسياهاي كوچك برقي ريخته و آسيا كنند و آن را از الك بگذرانند و باقيمانده را كمي در هاون بسايند و باز آسيا كنند و بهمين ترتيب تا آخر كار عمل كنند ساده‌تر از سوهان كردن است . مترجم ) آنگاه هفت مثقال از آن پودر را با يك مثقال زعفران خالص و دو مثقال رال هندي سفيد و چهار مثقال مصطكي كه هر كدام از آنها را جداگانه كوفته‌اند مخلوط و با قند يا عسل خمير كرده و باندازه نخود حب مي‌كنند سپس حب را در حالي كه مرطوب است در قابي كه شش مثقال رال هندي كوفته را در كف آن ريخته‌اند مي‌ريزند تا گرد به حبها بچسبد آنگاه آن را در سايه خشك كرده و پس از خشك شدن يك ساعت و نيم تا دو ساعت پس از غذا و روزي دو حب مي‌خورند [ص 626] يكي از برادران شيرازي اين مطلب را براي من نوشت و من آن را به يكي ديگر از برادران آموختم و آن را ساخت و خورد و پس از مدتي كه روزي دو تا سه حب خورده بود بمن خبر داد كه نيروي تازه‌اي مانند جواني در بدن خود يافته است و كمي فربه شده است در حالي كه پيش از آن بسيار لاغر و پير بود و مرا تشويق كرد تا از آن حب بخورم و من معتاد بترياك بودم و ترياك را ترك كردم و از آن حب خوردم كه جاي ترياك را براي من گرفت و ضرر ترك آن را حس نكردم و شكر خدا را كه تقويتي يافتم تا ببينم كه از اين پس خدا چه خواسته است .

* * * * *

خداوند را شكر مي‌كنم كه پس از يك سال ترجمه اين كتاب مبارك بر دست اين بنده ناچيز تمام شد و لله الحمد و المنة و صلي الله علي محمد و آله الطيبين الطاهرين حامدا مصليا مستغفرا .

هشتم مرداد ماه يكهزار و سيصد و شصت و دو ، كرمان .

عيسي ضياء ابراهيمي

[ص 627] فهرست نامهاي داروئي

در اين فهرست نامهاي داروئي كه در متن كتاب و يا ترجمه آمده است اعم از فارسي يا عربي يا زبان ديگر بر حسب حروف الفبائي خواهد آمد و ضمنا نام علمي هر دارو در زبان لاتين يا فرانسه و يا انگليسي ياد ميگردد البته خوانندگان توجه ميفرمايند كه در بسياري از موارد كه گل ، ميوه ، برگ ، صمغ و يا ريشه گياهي مورد استفاده داروئي است نام لاتيني خود گياه ذكر شده است .

توضيح آنكه براي تهيه اين فهرست بخصوص اسامي لاتين از فرهنگ داروها و واژه‌هاي دشوار الابنية ، واژه نامه گياهي و نيز فرهنگ معين بسيار استفاده شده ضمنا بايد افزود كه در كتابهاي مختلف و مراجعي كه در دسترس اينجانب است اسامي مختلفي ذكر شده كه گاه علت اختلاف اين است كه دانشمندان گياه شناس خود اسامي را تغيير داده‌اند و گاه علت آن تفاوت تشخيص نوع و يا تيره يك گياه ميباشد و بهر حال در اين فهرست تا آنجا كه ممكن بوده اسم مشهورتر انتخاب گرديده است و اميد است كه خوانندگان محترم پوزش مترجم را بپذيرند و او را براي تصحيح در چاپهاي بعدي ياري فرمايند . اضافه مينمايد كه اسامي هندي و تركي عينا از مخزن الادوية چاپ سنگي بمبئي ١٢٧٣ نقل شده و منبع ديگري [ص 628] در دسترس نبوده است تا نحوه تلفظ و يا لغت صحيح دانسته شود .

توضيح ديگر آنكه منظور از رك آنست كه رجوع كنيد به . . . . .

***** نام مصطلح دارو در زبانهاي شرقي . ( نام علمي يا غربي دارو )

آذان الفار : مرزنجوش ، چوهه كني ( MYSOTIS ARVENSIS )

آذربوي ( چوبك ) : عرطنيثا ، نوعي بخور مريم ( LEONTIS LEONTOPETALUM )

آذريون : آذرگون ، هميشه بهار ، سورج مكي ( CALENDULA OFFICINIALIS )

آرد ميده : آرد گندمي است كه دو بار بيخته شده باشد

آرغيس : پوست ريشه زرشك

آزاد : آزاد درخت ، سيسبان ، شيطان زنيون ، سنجد تلخ ، زنبيل آغاجي ( MELIA AZADRACH )

آس : مورد ، مرسين ، ادهيره ( MYRTUS COMMUNIS )

آطريلال : قازياغي ، كاك چنگي ( PLANTAGO CORONOPUS )

آفتاب گردان : حشيشة العقرب ، صامريوما ( HELIANANTHUS ANNUS )

آلو : اجاص ، برقوق ( PRUNUS DOMESTICA )

آلوبالو : قراصيا ، آلي بالي ، كراسيا ( PRUNUS CERASUS )

آلبالو تلخ : محلب ، نيوند مريم ، پيوند مريم ( PRUNUS MAHLEB )

آملج : آمله ( PHYLLANTUS EMBELICA )

آمله پرورده : آمله‌ايست كه در شير يا مربا پرورده شده باشد

آناغالس : مرزنجوش نبطي ( ANALIS ARVENSIS )

[ص 629] آنجليقا : انژليكا ، سنبل هندي ( ANGELICA )

آويشن : صعتر ، آويشم ، كهلي اوتي ( THYMUS VULGARIS )

آهك : كلس ، نوره ، اكسيد كلسيم ( CHAUX )

آهك زنده : آهكي است كه آب بآن نرسيده باشد

آهك كشته : آهكي است كه آب بر آن ريخته باشند ، هيدرات كلسيم

آهن : حديد ، لوهه ، مريخ ( در اصطلاح كيميا ) ( FER )

ابار : سرب ، رصاص الاسود ، بنك ( PLOMBE )

ابقر : شوره ، بارود ، اشوس ، چهاكهار ، نيترات دوپتاس ( NITRE )

ابرون : حي العالم ، هميشه بهار ( SEMPERVIVUM ARBOREUM )

ابريسم : ابريشم ( SOIE )

ابوخلساء : هوچووه ، انخوسا ، هواجيوا اوتي ، تن جوب ، شنگار ، حناء الغول ( ANSHUSA TINCTORIA )

ابوقانس : غاسول رومي

ابهل : ميوه سرو كوهي ( اورس ) ، اوهيروهوبير ( JUNIPERUS SABINA )

اپيكا : ايف كاكوانا ، اپيه كاكوانا ( RADIX BRASILIANSIS )

اترج : ترنج ، بخوره ( حماض الاترج ، داخل ميوه ) ( CITRUS MEDICA )

اثل : طرفا ، شورگز ، جز ، جهاو ( TAMARIX ORIENTALIS )

اثلق : پنج انگشت ، فلفل كوهي ، سنبهالو ، فنجنكشت ( VITEX CASTUS )

اثمد : سنگ سرمه ، سرمه اصفهاني ( STIBIUM )

[ص 630] اثمد مدبر : اثمدي است كه آنرا كوفته و بيخته و يك ماه در آب باديان بخيسانند

اجاص : رك آلو ( در المنجد بمعني كمثري يعني گلابي آمده است اما در كتب طبي بمعني آلو است )

احريض : رك قرطم

اخثاء : سرگين

اذاراقي : نوآوميك ، جوزالقي ، كوچله ، تيربدين ( NOIX VOMIC )

اذخر : كاه مكه ، تبن مكه ، گورگيا ( ANDROPOGON LANGIER )

ارجوان : ارغوان ( CERCIS SILIQASTRUM )

ارز : برنج ، حاپول ( ORIZA SATIVA )

ارزن : گاورس ، جاورس ، دخن ، باجرا ( PANICUM MILACEUM )

ازگيل : زعرور ، گويچ يميشان ( MESPILUS GERMANICA )

اسارون : ناردين ، سنبل بري ، تكر ( ASARUM EUROPAEUM )

اسپرك : خزام بليخه ( RESEDA )

اسپرغم بياباني : برنوف ، شابانگ ، شاهبانگ ( INULA CONYZOIDES )

اسپغول : بزر قطونا ، تخم اسفرزه ، اسپرزه ، بنكو ، قارني ، باروق ( PLANTAGO PSYLLIUS )

اسپندان : خردل سفيد ، اسپند ، اسفند ، دشتي ( BRASSICA ALBA )

استبرق : عشر ( CALOTROPIS PROCERA )

استوخودوس : استوقدوس ، شاهسپرم رومي ، حزامي ، دهارو ( LAVAND STOECHAS )

[ص 631] اسراش : سريش خنثي ، اشراس ( ASPHODOLUS RAMOSUS )

اسفرزه : رك اسپغول

اسفاناخ : اسفناج ، سوماخيوس ( SPINACIA OLERACEA )

اسفنج : كف دريا ، زبد البحر ، موابادل ( EPONGIA OFFICINIALIS )

اسفيداج : كربنات قلع يا سرب ، سفيداب سرب ، سفيداب قلع ، سفيده كرتان ( نوع سفيداب بايد با فلز آن معلوم شود ) ( CERRUSSA )

اسقورديون : سير دشتي ، موسير ، ثوم بري ، بصل الذئب ، علف هندي ، بلبوس ( TEUCRIUMS SCORDIUM )

اسقولوقندريون : زنگي دارو ، حشيشة الطحال ( ASPLENIUM SCOLO ENDRIUM )

اسقيل : عنصل ، پياز موش ، پياز دشتي ، كاندي ( URGINEA MARITIMA )

اسل : ني بوريا ، كسراني ( JUCUS ARABICA )

اسود : رك اهليلج

اشترك : اصطرك ، ميعه يابسه ، لبني ( STYRAX OFFICINAL )

اشراس : رك اسراش

اشق : صمغ شتر غار ، اوشه ، وشج ، كاندر ( GUMMI AMMONICACUM )

اشنان : حرض ، اشنان گازران ، چوبك ، چووه ، غاسول رك چوبك

اشنه : دواله ، مسك القرود ، دوالك ، چريره

اشوس : شوره ، ابقر ، نيترات دو پطاس ، بارود ( NITRE )

اشوس مصفي : رك مقاله چهارم حرف الف

[ص 632] اشوس منقي : رك مقاله چهارم حرف الف

اصابع الصفر : انگشت زرد ، هنس بدي

اصطرك : رك اشترك

اصفر : رك اهليلج

اطريفل : يا اطريفال داروئي مركب از آمله و هليله‌ها و بليله است

اظفار الطيب : ناخن پريان ، ناخن بويا ، نكه ( UNGUES ODORATI )

اغاريقون : غاريقون ، قارچ چمن ( AGARICUS OFFICINALIS )

افتيمون : زيره يا كمون رومي ، كشوث ، اكاس بيل ( CUSCUTA EPIRIMUM )

افربيون : فرفيون ( EUPHORBIA RESINIFERA )

افسنتين : مروه ، خاراگوش ، شتارو ( ARTEMISIA ABSINTHIUM )

افيون : ترياك ، شيره خشخاش ( OPIUM )

اقاقيا : شيره درخت اقاقيا ، صمغ قرظ ، كيكو ( ACACIA )

اقحوان : بابونه چشم گاوي ، بابونه سفيد ( MARTICATIA PARTENIUM )

اقط : كشك ، قروت

اقليميا : جوش كوره ، خلطي كه از فلزات گداخته بدست ميآيد

ات مكت : نوعي سنگ هندي است ، سنگ عقاب ، حجر النصر . صاحب مخزن آن را ثمر درختي دانسته بنام كرنج

اكليل الجبل : حصي لبان ، حسن لبه

اكليل الملك : ناخنك ، شاه افسر ، برنك ( MELILOTUS OFFICINALIS )

[ص 633] اِگِر : وج ، اگير ( ACORUS CALAMUS )

الوين : نوعي نبات كه شناخته نشد

آمله : رك املج

ام غيلان : رك مغيلان

اَمْبَرْباريس : انبرباريس ، زرشك ( BERBERIS VULGARIS )

انار : رمان ( PUNICA GRANATUM )

انار دشتي : قلقل ، بشام ، مغاث

انتله : جدوار اندلسي ، نوعي اقونيطون ، نريسي ( ANTHORA )

انتيمون : انتيموان ( )SB( ANTIMOINE )

انجبار : ( POLYGONUM BYSTORTA )

انجدان : انگدان ، كوله پر ، بالدرغان ( FERULS ASA FOETIDA )

انجدان رومي : سيسيالوس ، كاشم ، كوله پر ، گلپر ( م . ل )

انجره : گزنه ، قريص ، كجيت كن ، اتنكن ( FICUS CARICA )

انجير : هنجير ، تين ( UTRICA URENS )

انزروت : عنزروت ، كنجده ، كحل كرماني ، لائي . و انزروت مدبر آن است كه آن را در شير زن دختر زائيده خيسانده و سپس در سايه خشك كنند ( ASTRAGALUS SARCOCOLLA )

انفحه : پنير مايه ، چستا ( SPINACIA )

انغوزه : حلتيت ، حلتيت منتن ، انگژه ( ASA FOETIDA )

انگور : عنب ، اوزوم ، ناكهه ( RAISIN )

[ص 634] انيسون : باديان رومي ، رندني ( ANISUM VULGARIS )

انيسون بري : باديان ختائي ( ILLICIUM VERRUM )

اهليلج : هليله كه انواع آن هليله زرد ( اصفر ) ، سياه ( اسود ) ، ختائي و هليله كابلي است ( TERMINALIA CHEBULA )

ايپ كاكوانا : رك اپيكا

ايرسا : سوسن آسماني ، سوسن چيني ( HEMIROCALLIS )

ايل : گوزن ، بز كوهي ، گاو كوهي ، باره سينكها

بابونج : بابونه ( ANTHEMIS NOBILIS )

باد آورد : شكاعي ، شكاعا ، شوكة البيضاء ( PICNOMON ACARNA )

بادام تلخ : لوز المر ( AMYGDALUS AMARA )

بادام شيرين : لوز الحلو ، لوز ( AMYGDALUS COMMUNIS )

بادرنج : بادرنگ ، بادرنجو ، ترنجان ( MELISSA OFFICINALIS )

بادروج : حوك ، تره خراساني ، ريحان كوهي ، بابري رك شاهسپرم

بادنجان : باذنجان ، پيكن ( SALANUM ESCULENTUM )

باديان : رازيانه ، رازيانج ( FOENICULUM VULGAR )

باديان ختائي : رك انيسون بري

باديان رومي : رك انيسون

بارزد : بيرزد ، قنه ، قاسني ( نوعي صمغ ) ( FERULA GALBANIFLUA )

بارود : باروت ، رك اشوس

[ص 635] بارهنگ : بارتنگ ، لسان الحمل ( PLANTAGO MAJOR )

باسليق : رال ، سندروس ( THIA ORIENTALIS )

باسليقون : زيره كرماني ، زيره دشتي ( CARUM COPITICUM )

باقلاي مصري : ترمس ، باقلي ، فول ( LUPINUS TERMIS )

بالنجو : بالنگو ، نوعي ريحان ( DRACOCEPHAL SEMENCE DE )

بالنگ : بالنج ( CITRUS MEDICA )

بان : درخت بان ( MORINGA )

بخند : بزند : قنابري ( ناشناخته است )

بخور الاكراد : شهرة الخنازير ( PEUCEDUM OFFICINIAL )

بخور مريم : گل نگونسار ( CYCLLAMEN OFFICINAL )

بذر البنج : بنگ دانه ، سيكران ، خداعة الرجال ( HYOSCYAMUS NIGER )

براكس : بوره ( BORAX )

بردي : لخ ، لوخ ، جگن ، لوني ، پهته ( CYPERUS PAPYRUS )

برسياوشان : پرسياوشان ، شعر الارض ، شعر الجن ، كزبرة البئر ، شعر الغول ، كرجا ( ADIANTUM CAPILLUS VENERIS )

برطانقي : هميشه بهار ، نوعي بستان افروز ، عين البقر ، سروالي ( ANTHAMIS ARVENSIS )

برگ بو : رند ، غار ( LAURUS NOBILIS )

برنج : ارز ( ORIZA SATIVA )

برنجاسف : قيصوم ، بومادران نر ( ARTEMISIA ABROTANUM )

[ص 636] برنج كابلي : برنك كابلي ، برنگ كابلي ، بابرنك ( EMBELICA RIBES )

برنوف : رك اسپرغم بياباني

بزند : رك بخند

بسباسه : بسباس ، بزباز ( پوست جوز بويا )

بسپايك : بسبايچ ، بسفايج ، بسپايج ، كهنكالي ( PLYPODIUM VULGAR )

بستان افروز : بهار ، عين البقر ، كوكني ( ANTHAMIS ARVENSIS )

بسد : مرجان ، بيخ مرجان ( CORALLIUM RUBRUM )

بسر : حالت پنجم از حالات هفتگانه خرما تا هنگام رسيدن رك تمر

بشام : بلسان ( AMYRIS OPOBALSAMUM )

بصل : پياز ( ALLIUMCEPA )

بصل الذئب : رك اسقورديون

بطم : حبة الخضراء ، بنه ، علك البطم بمعني صمغ بنه است ( PISTACHIA TEREBINTHUS )

بطيخ : خربزه ( CUCUMIS MELO )

بطيخ الهندي : دابوغه ، هندوانه ( CITRULUS VULGARIS )

بطيخ المليون : گرمك ( MELON PRINTANIER )

بقس : شمشاد ( BUXUS SEMPERVIRENS )

بقم : ( HAEMATOXYLON CAMPECHIANUM )

بقلة الزهراء : بقلة المباركة ، خرفه ، رجله ، فرفح ، فرفين ، يرغان سالي ، خلفه ، پرپهن ( PORTULACA OLERACEA )

[ص 637] بقلة اليمانية : بستان افروز سبز رنگ ، چونلائي ( ALBERSIA BELITUM )

بكتر : فلوس ، خيارشنبر ( CASSIA FISTULA )

بلادر : بهلاوه ، بلادر ( ANACARDIUM SEMECARPUS )

بلاذر : قرص كمر ، قرص الظهر ( ANACARDIUM OCCIDENTAL )

بلادن : شابيزك ، بلادن ( BELLADONE )

بلاط : سنگ مرمر

بلبوس : رك اسقورديون

بلح : غوره خرما ، خرماي نارس ، حالت دوم از هفت حالت خرما

بلسان : ( گويا اين گياه نابود شده ) ( COMMI PHORA OPOBALSAMUM )

بلوط : مازو ، بلوط ( پوست داخلي آن را جفت البلوط ميگويند ) ، عفص ( QUERCUS INFECTORIA )

بليلج : بليله ، بهره ( TERMINALIA BELIRICA )

بن : درخت قهوه رك قهوه

بنج انگشت : رك اثلق

بندق : فندق ( CORYLUS AVELANA )

بنفسج : بنفشه معطر ، بنفشه ( VIOLA ODORATA )

بنگ : بنج ، قنب ، كنب ، سيكران ، اجولين ( CANAHIS SATIVUM )

بنگ دانه : رك بذر البنج ( اين گياه غير از بنگ است )

بنه : رك بطم

بورق : بوره ، تنكار ، نطرون ، برات هيدراته دوسود ، پاپري لون

[ص 638] بوزيدان : خصي الثعلب ، مستعجله ، لوكري ( ORCHIS MORIO )

بوش دربندي : پوش دربندي ، فوش دربندي

بوصير : علف ماهور ( VERBASCUM )

بومادران : برنجاسف ( ACHILLEA MILLEFOLIUM )

به : سفرجل ، حيوا ( CYDONIA VULGARIS )

بهار نارنج : رك نارنج

بهمن : دو قسم است سرخ و سفيد ( CENTAURA BENEN )

بيد : خلاف ، صعصاف ، غرب ( SALIX DEGIPTICA )

بيدانجير : كرچك ، خروع ، كنتون ، آريند ( RICINUS COMMUNIS )

بيدانجير ختائي : بيد انجير هندي ، كرچك ختائي ، خروع الصيني ، دند ، حب السلاطين ، جيپال كرته ، حب الملوك ( CROTONTIGLIOM )

بيدانجير ختائي مدبر : آنست كه مقداري از آنرا در داخل يك عدد به ريخته و دور آنرا كنجد پوست گرفته ميريزند و سپس به را در خمير گرفته و در آتش ملايمي ميپزند و بعد آنرا برداشته خشك ميكنند ( CROTON TIGLIUM )

بيدمشك : خلاف البلخي ( SALIX AEGIPTICA )

بيدو : اين نام در كرمان مشهور بوده و باعتقاد مؤلف (اع) عنب الدب است

بيرزد : رك بارزد

بيض : تخم مرغ

[ص 639] پازهر حيواني : سنگ صفراي بز كوهي ، پادزهر معدني فسيل نوعي آمونيت است ف . م

پاي كلاغ : رك اطريلال

پسته : فستق ( PISTACIA VERRA )

پنجنگشت : رك اثلق

پنير : جبن ( FROMAGE )

پنيرك : ختمي خبازي ، خبازي ، ملوكيه ( نوعي پنيرك ) ، نان كلاغ ، خيرو ( MALVA SILVESTRIS )

پنيرمايه : انفحه ( PRESURE )

پودنه : پونه ، پودنج ، فودنج ، حماحم ، حبق ( MENTHA PULEGIUM )

پونه كوهي : مشكطرا مشيع ، حاشا ( ORIGANUM DICTAMUST )

پياز : رك بصل

پياز دشتي : رك اسقيل

پياز نرگس : رك نرجس

پيچك : نوعي لبلاب ، عشقه ( CONVOLVULUS ARVENSIS )

پيچك صحرائي : لبلاب ( HEDRA BLIX )

پيوند مريم : رك آلبالو تلخ

تاتوره : جوز ماثل ، تاتوله ، داتوره ، جوزرق ( DATULA MELLA )

تاجريزي سياه : عنب الثعلب ، روپاس ، انگورتوره ( SOLANUM NIGRUM )

تانبول : تملول ، تنبل ، تنبل غاجي ، شاه حسيني ( PIPER BETEL )

[ص 640] تباشير : طباشير ، تواشير ( ماده‌ايست كه از نوعي ني ترشح ميشود ) ( CONCERCION BAMBUSA )

تباشير فرنگي : سنگ مرمر سائيده

تبريزي : سپيدار ، حور ، حنطة النبي ( POPULUS ALBA )

تبغ : تنباكو ، توتون ( NICOTIANA TOBACUM )

تبن : كاه

تبن مكي : رك اذخر

تتن : رك تبغ

ترب : فجل ، مولي ( RAPHANUS SATIVUS )

تربد گياهي : بداره ( CONVOLVUS TURPETHUM )

تربد محلول : جيوه شيرين ، كالومل ، كلرور جيوه ، رك داروهاي مركب

تربد معدني : جيوه شيرين ، كالومل ، كلرور جيوه ، رك داروهاي مركب

ترخون : طرخون ( ARTEMISIA DRACUNEULUS )

ترف : تلف ، قراقروت ، مصل ، رخبين

ترشك : حماض ، ترشه ، چوكا . و بر دو نوع است بستاني ( سرخ پاي ) و بري ( چغندر دشتي ) ( RUMEX ACETOSA )

ترمس : باقلاي شامي ، باقلاي مصري ( LUPINUS TERMIS )

ترمنتين : سقز ، بطم نپخته

[ص 641] ترنجان : رك بادرنج ، تره خراساني

ترنج : رك اترج

ترنجبين : شبنمي است كه بر روي خارشتر مينشيند ، ترنگبين ، من ، شيرخشت ( ALHAGI CAMELORUM )

تره : گندنا ، كراث ( ALLIUM PORRUM )

تره تيزك : جرجير ، شاهي ، رشاد ، حلف ، ترمرا ( LEPIDIUM SATIVUM )

تره خراساني : رك بادروج

ترياك : رك افيون

تشميزك : رك چشميزك

تفاح : سيب درختي ( PIRRUS MALUS )

تمر : خرما ، كهجور ( PHOENIX DOCTILIFERA ) حالات هفتگانه خرما از تلقيح تا رسيدن كامل عبارتند از : طلح ، بلح ، خلال ، بسر ، قصب ، رطب ، تمر

التمر الهندي : تمر هندي ، انبله ، صبار ( TAMRINDUS INDICA )

التمر الهيروني : نوعي خرماي مرغوب

تمشك : عليق ، توت سه گل ، كورتيكان ، تموش ( RUBUS IDAEUS )

تنكار : رك بوره ( SADIUM BRATE HYDRATE DE )

توبال : ذرات مس سوخته كه از مس گداخته جدا ميشود

توت : فرصاد ( MORUS ALBA )

توت سه گل : رك تمشك

توتيا : روي ( فلز ) ، تركيبات روي از قبيل اكسيد و سولفات [ص 642] و سولفور روي را نيز توتيا ميناميده‌اند

توتياي كرماني : يكي از تركيبات روي كه در كوره‌هاي ذوب سرب كرمان بدست ميآمده و تركيب شيميائي آن معلوم نيست شايد اكسيد دو زنگ باشد

تودري : توذري ، قدومه ، بزر خمخم ( SISYMBRIUM OFFICINAL )

تين : رك انجير

تيواج : پوست زبان گنجشك ( مخزن ) ، طاليسفر ( تحفه ) . در فرهنگ معين براي طاليسفر معاني متعددي از جمله نبق هندي ذكر شده است

تيواج ختائي : كاملا شناخته نشد

تيهال : تيهار ، پيله حشره‌اي بنام خزوكك است رك شكر تيغال

ثعلب : رك بوزيدان

ثفل : درد يا ته‌نشين ، جرم چيزي كه آبش گرفته شده

ثوم : سير بستاني ( ALLIUM SATIRUM )

ثومون : زردخار ، زردآب ، جبلهنج ، و برخي آن را تربد زرد گفته‌اند

صفرا اودي : ( RESEDA MEDITERRANIA )

جاكسو : جاكشو ، چاكشو ، بذر الخمخم ، تخم قدومه يا تودري

جاورس : رك ارزن ( CHIRONIUM )

جاوشير : گاوشير ، گواشير ( نوعي صمغ ) ( OPOPANAX )

[ص 643] جبسين : سنگ گچ ، جص ، سولفات كلسيم ( GYPSUM INUSTUME )

جبن : پنير

جدوار : نوعي زرنباد ، زرمبه ، زنجبيل بياباني ، ساطريوس ، نريسي ( AMMOMUM ZERUMBET )

جدوار اندلسي : رك انتله

جرجير : رك ترتيزك

جرميلك : نام داروئيست كه در لرستان ميروئيده اما شناخته نشد

جز : گز ، طرفا ، اثل ، رك اثل

جزمازج : گزمازه ، ميوه گز

جزر : هويج ، كاجر ( DAUCUS CAROTA )

جزر البري : هويج صحرائي ، شقاقل ، هشفيقل PASTINACA SCHECACUL( )

جزع : نوعي سنگ است

جشميزك : رك تشميزك

جص : رك جبسين

جعده : مريم نخودي ، كلپوره ، كلفوره ، عنبر بو ، گل كنو ( TEUCRIUM POLIUM )

جعفري : حزا بستاني ( APIUM PETROSELINUM )

جفت البلوط : رك بلوط

جفت الفستق : پوست روي پسته

جلاب : رك داروهاي مركب

[ص 644] جلابا : جلب ( JALOP)

جلب : جلب

جلجلان : گشنيز ، كزبره ( CORIANDRUM SATIVUM )

جلشكر : رك داروهاي مركب

جلغوزه : ميوه صنوبر

جلقند : رك داروهاي مركب

جلنار : گل انار فارسي ، گل انار نر ( PUNICA GRANATUM )

جلنجبين : رك جلشكر

جنتيانا : جنطيانا ، كف الذئب ، يكهان ( GENTINA LUTEA )

جند بيدستر : بيضه سگ آبي يا غده‌اي در بدن آن است ، اغلان اشبي

جنطيانا : رك جنتيانا

جو : شعير ( HORDEUM )

جو آب : ماء الشعير رك داروهاي مركب

جو انگليسي : قلت ، حب القلت ( ماش هندي ) است ( HORDEUM DISTICUM )

جوز : گردو ، اخروت ( JUGLAN REGIA )

جوزالقي : رك اذاراقي ، مين پهل ( STRYCHNOS MUX VOMICA )

جوزبويا : جوز الطيب ( MYRISTICA FRAGRANS )

جوزجندم : خرو الحمام ، گل سنگ ( LECANORA SPHAEROTHALIA ESCULENTA )

جوز ماثل : رك تاتوره

[ص 645] جوزق : پوست غوزه پنبه ، جوزه ، جوزقه

جير : رك آهك

جيوه : زيبق ، سيماب ، عطارد ، پاره ( HYDRARGYRUM VIVUM )

جيوه كشته : جيوه‌اي است كه با ماده ديگري آنقدر سائيده شود تا مضمحل شود

جيوه شيرين : كالومل ( كلرور جيوه )

چاي : شاي ، الشاء ( THEA SINENSIS )

چاي سبز : چاي ختائي ، الشاء الختائي ، الشاء الصيني . همان چاي معمولي است اما تفاوتي كه دارد اينست كه كمي تخمير شده

چشميزك : چشميزج ، چشم ، تشميزك ، تشوم ( CASSIA ABSUS )

چغندر : سلق ( BETA VULGARIS )

چلغوزه : جلغوزه رك صنوبر

چنار : رك دلب

چوبك : رك اشنان ( ACANTHOPHYLUM SQUARROSUM )

حاشا : پونه كوهي ، آويشم دراز ، صعتر بري ( CAPITATUS )

حب البطم : رك بطم

حب السلاطين : رك بيدانجير ختائي

حب السلاطين مدبر : رك داروهاي مركب ( حب القولنج )

حب الزلم : در ماهيت آن اختلاف است دكتر زاهدي و دكتر [ص 646] زرگري آنرا بادام زميني ميدانند ( CYPERUS ESCULANTUS )

حب السمنه : شاهدانه بري ، نقل خواجه ( CANABIS SATIVA )

حب القلت : رك جو انگليسي

حب القلقل : بذر انار دشتي ( SEMEN CASSIAE TORA )

حب المحلب : رك محلب

حب الملوك : دانه كرچك هندي يا ختائي ( PRUNUS CERASIA )

حب النيل : قرطم هندي ، دانه نيل ( IPOMEA HEDERACEA )

حبة الخضراء : رك بنه

حبة السوداء : سياهدانه ، شونيز ، كلونجي ( NIGELA SATIVA )

حبق : رك پودنه بري

حجر : سنگ

حجر الجنة : رك داروهاي مركب

حجر الجهنم : رك داروهاي مركب

حجر الرحمن : رك داروهاي مركب

حجر السطريط : سنگ مرمر

حجر النار : حجر الجهنم ( سنگ جهنم ) . رك داروهاي مركب

حجر الحية : سنگ مار

حجر المغناطيس : سنگ مغناطيس ، اكسيد آهن مغناطيسي ( FE3O4 )

حجر المغنسيا : اكسيد طبيعي منگنز ( MN2O3 )

حجر النيران : سنگ جهنم . رك داروهاي مركب

[ص 647] حجر اليرقان : كاملا شناخته نشد

حديد : رك آهن

حرشف : كنگر ، آرتيشو ، زلم ( CYNARA SCOLYMUS )

حرض : رك اشنان

حرف : تخم اسپندان ، اسفند ، حب الرشاد ، اسپنددانه ، هالم ( LEPIDIUM SATIVUM )

حرمل : سداب دشتي ، اسفند ، اسپند ( PEGANUM HARMALA )

حزا : نوعي از سداب ( ANETHUM GRAVEOLENS )

حزنبل : نوعي بهمن ( MYRIOPHYLLUM )

حسك : خار خسك ، كوكهر

حسن لبه : حصي لبان ( STYRAX )

حشيشة العقرب : گل آفتاب پرست رك صامريوما

حشيشة الزجاج : گوش موش ، آذان الفار ( PARIETARIA ERETIEA )

حضض : عصاره فيل زهره نوعي از آن حضض هندي است ( اسوت ) ( LYCIUM AFRUM )

حل : كنجد ، سمسم ، بل ( SESAMUM ORIENTAL )

حلبه : شنبليله ، شنبليد ( TRIGONELLA FOENUMGRAECUM )

حلبوب : سلمه ( ATRIPLEX HASTUM )

حلتيت : رك انغوزه ، هينك

حلف : رك ترتيزك

[ص 648] حلوه : در هيچيك از مراجع از حلوه ذكري نيست فقط در مخزن در مقابل انيسون ( باديان رومي ) حب الحلوه ( تخم حلوه ) را ذكر كرده

حماحم : شاهسپرم ، شاهسفرم ، شاه اسپرغم ، ريحان ، حبق كرماني ، كلغه ( OCIMUM MINIMUM )

حماض : رك ترشك

حماض الاترج : رك اترج

حماما : امامون و عده‌اي آنرا هل دانسته‌اند

حمص : نخود ، چنه ، بوليجان ( CICER ARIETINUM )

حناء : حنا ( LAWSONIA ALBA )

حناء الغول : رك ابوخلساء

حندقوقي : شبدر ، ديو اسپست ، يونجه ( TRIGONELLA COERULEA )

حنطه : گندم ، كيهون ( TRITICUM SATIVUM )

حنطة النبي : در مراجعي كه در دسترس است ذكري از آن نيست اما در متن دقايق حور معرفي شده . رك تبريزي

حنظل : هندوانه ابوجهل ، كبست ، اندراين كاپهل ( CITRULLUS COLOCYNTHIS )

حور : رك تبريزي

حوك : رك بادروج

حي العالم : ابرون ، هميشه بهار ( SEMPERVIVUM ARBOREUM )

خار : شوك

[ص 649] خارخسك : رك حسك

خارشتر : گياه ترنجبين ( ALHAGI COMELOSUM )

خار مقدس : شوكة المباركة ( CNICUS BENEDICTUS )

خاكشير : خبه ، خوب كلان ( SISYMBRIUM SOPHIA )

خانق النمر : نوعي تاج الملوك ( DORONICUM PARDALIANCHES )

خبازي : پنيرك

خبث الحديد : زنگ آهن ، اكسيد آهن

خبه : رك خاكشير

ختمي : خطمي ( ALTHEA OFFICINIALIS )

ختمي خبازي : رك پنيرك

خراطين : كرم سرخ رنگ خاك ( LUMBRICUS TERRESTRIS )

خربزه : رك بطيخ

خربق سفيد : ( HELLEBORUS ALBUS )

خربق سياه : كندش ( HELLEBORUS NIGER )

خردل سفيد : اسفند دشتي ، اسپندان دشتي ، حرف ، رشاد ، رائي

خردل سياه : خردل خوراكي معروف ( SINAPIS )

خرفه : رك بقلة الزهراء

خرما : رك تمر

خرنوب : خروب ( در اصطلاح كرماني جِنْگْجِنْگو ) و بر دو نوع [ص 650] است : بستاني و بري يا شامي و نبطي ( CERATONIA SILIGUA )

خروع : رك بيدانجير

خرزهره : دفلي ( NERIUM OLEANDER )

خزامي : شب بو ، خيري ( CHEIRANTHUS CHEIRI )

خزه : طحلب ( LAVSONIA ALBA )

خس : كاهو ، خاس ( LACUTA SATIVA )

خشخاش : خشخاش ، اين گياه چند نوع دارد از آن جمله سفيد و سياه كه ترياك شيره نوع سياه آنست ( PAPAVER SOMNIFERUM )

خشخاش بحري : ماميتا ، ماميثا ( GLAUCIUM CORNICULATUM )

خصية الثعلب : رك بوزيدان عده‌اي آنرا غير از بوزيدان ميدانند

خل : سركه ، روح الخل اسيد استيك است ( CH3COOH )

خلاف البلخي : رك بيدمشك

خل الرصاص : رك داروهاي مركب

خل العنصل : رك داروهاي مركب

خمير : خميرمايه است و آنچه كه در فارسي خمير ناميده ميشود بعربي عجين گفته ميشود

خمخم : رك تودري

خمر : شراب

خوخ : شفتالو ، هلو ، آرو ( AMYGDALUS PERSICA )

[ص 651] خولنجان : خاولنجان ، خسرودارو ( ALPINIS OFFICINARUM )

خون سياوشان : دم الاخوين ( DRACAENA CINABERI )

خيار : قثاء ، خيارسبزه ، خياربالنگ ، بادرنگ ( CUCUMIS )

خيار خر : قثاء الحمار ، خيار دشتي ( ECBALLIUM ELATERIUM )

خيار چنبر : فلوس ( CUCUMIS JELEXUOSUS )

خيارشنبر : رك بكتر

خيربوا : قاقله صغار ، هل ، هيل ، هال ( ELETARIA CARDAMONUM )

خيري : رك خزامي

خيزران : بيت ( هندي ) ( BAMBUSA VULGARIS )

دابوغه : رك بطيخ الهندي

داراشكنه : سليماني از تركيبات جيوه است و بنا بنوشته پزشكي نامه و در المكنون كلرور دوظرفيتي جيوه ( سوبليمه ) است ( CL2HG )

دارتو :

دارچيني : دارصيني ( CINNAMOMUM CAMPHORA )

دارچيني ختائي : سليخه ( CINNAMOMUM CASSIA )

دارشيشعان : كاي پهل ( هندي ) ( MYRICARIA GERMANIA )

دارصيني ختائي : دارچيني ختائي ، سليخه

دارفلفل : فلفل دراز ، پيپل ( PIPER LONGUM )

دباء : كدو ، قرع ( CUCURBITA MAXIMA )

[ص 652] دبق : مويزك عسلي ، كشمش كاوليا ، زبيب الجبل ( VISCUM ALBU )

دخن : رك ارزن

درمنه : شيح ، شيح ارمني ( ARTEMISIA ABROTANUM )

درونج : درونك ، درونه ( DORONICUM PARDALIANCHES )

درونج عقربي : نوعي درونج است كه ريشه‌اش شبيه دم عقرب ميباشد

درونك : رك درونج

دفلي : رك خرزهره

دلب : چنار ، صنار ( PLANTANUS ORIENTALIS )

دليك : رك نسرين

دم الاخوين : رك خون سياوشان

دند : رك بيدانجير ختائي

دوالك : رك اشنه

دود ايوب : كرم ايوب ، نوعي كف دريا

دود القرمز : قرمز دانه ، دود الصباغين ( COCUM )

دود القز : كرم ابريشم

دوقو : تخم شقاقل

دهمشت : رك غار

دهن : روغن ، در دارو سازي انواع روغنها بكار ميرود و نام هر روغن مركب از دهن و نام آن ماده است مثلا [ص 653] دهن الافسنتين و غيره در كيمياگري دهن الكبريت و دهن الزاج و مانند آنها بر تركيبات خاصي اطلاق ميگردد كه در شرايط ويژه‌اي ميسازند

دهن الخل : روغن كنجد

دهن الورد : روغن كنجدي كه گل سرخ را در آن پخته باشند

دهنج : نوعي سنگ از تركيبات مس ، مرمر سبز ( MOLOCHITIS )

ديك بر ديك : رك مقاله چهارم حرف دال

ذباب : مگس

ذراريح : سن سبز ، الاكلنگ ، بالنگو ( بلهجه كرماني ) ( CANTHARID )

ذرت : ذرت ، جاورس هندي ، جوار ( ZEA MAYS )

ذهب : طلا ، زر ، شمس ، رابع ( OR )

ذهب الفيلسوف : رك داروهاي مركب تربد الحيوة

رايانج و راتينج : صمغ صنوبر ( RESINA PINI )

رازيانج : رازيانه ، باديان ( FOENICULUM VULGARE )

رازيانه بياباني : باديان دشتي

رازيانه رومي : رك انيسون

راس : نام عده‌اي از گياهان از جمله راس هندي ( حضض ) است

راسخت : روي سوخته ( فلز ) روسختج

راس هندي : رك حضض

راسن : زنجبيل شامي ( INULA HELENIUM )

[ص 654] رال : باسليقون ، رال هندي ( نوعي صمغ )

رامك : نوعي عطر و از داروهاي مركب است

راوند : ريوند ، ريشه ريواس ، رتاب ، ريباس ( RHEUM PALMATUM )

راوند الصيني : ريوند چيني ( RHEUM OFFICINALE )

رب : عصاره‌ها يا آب مواد مختلف كه با جوشاندن بسيار غليظ و يا سخت شده باشد مانند رب السوس ، رب انار و غيره

رتاب : رك ريوند

رته : فندق هندي ، ريتهه ( CAESAL PINIABONDUCELLA )

رجله : رك خرفه

رخبين : قراقروت ، ترف ، لور

رسكفور : رك مقاله چهارم حرف ر

رشاد : رك ترتيزك

الرصاص الابيض : قلع

الرصاص الاسود : سرب ، زحل

رطبه : اسپست ، شبدر ، يونجه ، حندقوقا ( MEDICOGO SATIVA )

رعي الحمام : شاه پسند طبي ( VERBENA OFFICINALIS )

رمان : رك انار

روبيان : ماهي روبيان ، اربيان ، ميگو ، چهينكا

روپاس : رك تاجريزي سياه

روح : جوهر مواد گياهان و فلزاتست كه با اعمالي مختلف [ص 655] استخراج ميشود

روح التوتيا : روي ( فلز ) ( ZINC )

روس : سماق ( RHUS CORIARIA )

روسخت : رك راسخت

روغن : رك دهن

روناس : فوه الصبغ ، فوه ( RUBIA TINCTORIUM )

رهيج : شك

ريباس : رك راوند

ريحان : شاهسپرم ، شاه اسپرغم ، حبق كرماني ، شاهسفرم ، حماحم ، نازبو

ريش بز : لحية التيس ، شنگ ، شنج ( TRAGOPOGON PRATENSIS )

ريواس : رك راوند

ريوند : رك راوند

زاج الحديد : نوعي از نمكهاي آهن و باحتمال قوي سولفات آهن است

زاج زرد : سزكوئي ، اكسيد دوفر ، قلقطار

زاج سير : زاج سياه ، زاج الاساكفه ، سولفات دوفر

زاج سفيد : قلقديس‌، سولفات مضاعف آلومينيم و پتاسيم ، شب يماني

زاج مدبر : رك مقاله چهارم حرف ز

[ص 656] زالزالك : زعرور ، نوعي ازگيل ( MESPILUS AZAROLUS , CRATEGUS )

زباد : نوعي عطر مصنوعي

زبان گنجشك : لسان العصافير ، مرغ زبانك ( FRAXINUS EXCELSIOR )

زبد : كره ، مسكه

زبد البحر : كف دريا كه از بقاياي اسفنجها است

زبرجد : نوعي از سنگهاي قيمتي

زبيب : مويز ، زبيب المنقي مويز پاك كرده است

زبيب الجبل : رك دبق

زجمول : كشوث ، گياهي مانند رشته زرد رنگ و بدون برگ است و در لهجه كرماني گرگو گفته ميشود ( CUSCUTA EPITHIMUM )

زحل : سرب ( در اصطلاح كيميا )

زراوند طويل : زراوند دراز ، زراوند نر ( ARISTOLOCHIA LONGA )

زراوند مدحرج : زراوند ماده ( BRACTEATA.AR )

زردآلو : تفاح الارمني ، مشمش ( PRUNUS ARMENCA )

زردچوبه : عروق الصفر ، هلدي ، عروق الصباغين ( CURCUMA LONGA )

زرشك : رك انبرباريس

زرنب : رجل الجراد ، ريشه گياهي خوشبو است كه هويت آن شناخته نشده بعضي آنرا سرو تركستاني ميدانند در مخزن هندي آن را برهمي دانسته

زرنباد : عرق الكافور ، ماكجور ، بقول بعضي جدوار است ( ZINGIBER ZERUMBET )

[ص 657] زرورد : نهنج گل سرخ كه اندامهاي نر و ماده بر آن قرار دارد و زرد است

زرنيخ : سولفور ارسنيك هرنال كه اگر سه ظرفيتي باشد زرد و اگر دو ظرفيتي باشد قرمز است

زرير : در نام آن اختلاف است عده‌اي آنرا اسپرك و برخي زردچوبه دانند

زعرور : رك ازگيل