اما دليل اول بجهت اينكه ولاية تولي سلطنة ملك و مملكت او است و تدبير و تصرف آن مملكت و نظر در آن است پس ولي متولي امور ملك خواهد بود و نبي چونكه حامل مر امر و نهي ملك است بسوي رعيت لازم است كه براي او ولايتي باشد تا تصرف در تبليغ رسالت ملك نموده و رعيت را بر آنچه ملك فرمان داده بازدارد پس هر گاه محض حمل امر و نهي باشد بسوي رعيت بدون تدبير و تصرف هرآئينه باطل خواهد شد چه احتمال دارد كه رعايا قبول نكنند و اين مبلغ نيست كه تصرفي در امور رعيت نموده پس باطل خواهد شد امر و نهي و اين ولايت خاصه مي‌شود و عامه مي‌شود باعتبار ارسال هر گاه مرسل است بجميع مملكت ملك است ولايت عامه برايش مي‌باشد هر گاه مرسل است بر بعضي مملكت ولايت همان مملكت با او است و رسول الله (ص) كه مرسل بود بر كل خلق از انس و جن و ملك و وحش و طير و ماهي و مور و جماد و [ص 33] نبات و ساير خلق بود پس ولايت كل نيز برايش بود اگر كسي كه نقض كند ولايت كلية را بقوله تعالي ليس لك من الامر شئ هر گاه في الحقيقة ولي بود بايست كل امور با او باشد جواب ميگوئيم بدو طريق اول آن است كه اين آيه چنانكه در تفسير اهل بيت عليهم السلام وارد شده اين طريق است كه ليس لك من الامر شئ في نصب علي عليه السلام علي الخلافة و الا فلرسول الله شئ فشئ فشئ چون حق تعالي امر مي‌فرمود برسول الله صلي الله عليه و آله كه نصب كند اميرالمؤمنين عليه الصلوة و السلام را بخلافت و رسول الله بجهت اكراه عرب بتعويق مي‌انداخت تا اينكه حق تعالي آيه نازل كرد كه ترا هيچ اختياري نيست در نصب نمودن علي عليه السلام بخلافت و اين نصب از جانب ما است و الله يعصمك من الناس خداوند از شر مردم ترا محافظت مي‌كند و الا از جهت رسول الله امر است پس امر است پس امر است تا سه مرتبه مخفي نيست كه كلام معصوم و الا فلرسول الله شئ اشاره بولايت و تدبير و تصرف است دوم اين است كه بنا بر تفسير ظاهر آيه دلالت نمي‌كند كه بايد بجهت رسول الله (ص) ولايتي نباشد بلكه اين آيه بجهت بطلان تفويض است چنانكه مفوضه بر آن رفته است و خطاب برسول الله است بالاصالة و بساير ناس است بالتبع يعني هر گاه خداوند شما را محافظت نكند در اعمال و احوال و اقوال شما شما را هيچ اختياري نيست كه بتوانيد قايم شد بنفس توهم مكنيد كه اين افاعيل كه از شما صادر مي‌شود از شما است بالاصالة [ص 34] بلكه ما حافظ و نگهبانيم چنانكه فرموده در جاي ديگر مارميت اذ رميت و لكن الله رمي بلكه هر فعل كه از شما صادر مي‌شود بحفظ و حرس و بقوت ما است پس شخص كه نماز ميكند مثلا هر گاه حق تعالي حفظ نكند او را هرآئينه خواهد افتاد و همچنين هر گاه معصيت كند مثل صورت مرآت بالنسبه بسوي شاخص كه آن شاخص حافظ آن صورت است در مرآت و مثل شمس و شعاعش كه شمس حافظ اشعه است و غير ذلك و ليكن در معصيت بنده اولي است و در طاعت حق تعالي چنانكه حديث قدسي انا اولي بحسناتك منك و انت اولي بسيئاتك مني شاهد مدعاي ما است الحاصل اينكه اين آيه دلالت ندارد كه بايد براي رسول الله صلي الله عليه و آله ولايتي نباشد نه نظر بظاهر تفسير و نه بباطن تأويل چگونه ميتوان تجويز نمود اين را و حال آنكه آن حضرت در غزوات مشهوره مجادله با كفار مينمود و حرب با ايشان ميكرد و تدبير امورات مينمود اگر تتبعي در احاديث بكني حق مدعا مكشف خواهد شد اگر كسي سؤال كند كه آيه و ما علي الرسول الا البلاغ المبين نص است كه رسول را بجز تبليغ چيز ديگر نيست جواب ميگوئيم كه اين آيه دلالت ندارد بر اينكه بجهت رسول بايد ولايت نباشد بجهت اينكه حق تعالي مي‌فرمايد كه بر رسول است اينكه تبليغ كند احكام را و برساند شرايع را و خبر دهد مكلفين را از وعد و وعيد من و از ثواب و عقاب من و از رحمت و غضب من و بر او نيست كه جزا دهد هر كس را فراخور عملش بقدر كسبش در اين عالم بلكه جزاي آن با [ص 35] خدا است چنانكه حق تعالي مي‌فرمايد انك لاتهدي من احببت و لكن الله يهدي من يشاء الي صراط مستقيم و اين دلالت نميكند بر عدم ولايت بجهت رسول بلكه ولي را نيز در اين نشأة اين قدرت نيست و قيد در اين نشأة و در اين عالم براي آن است كه در روز قيامت محمد و اهل بيت طاهرينش ولي حساب مي‌باشند و حشر و نشر خلايق و قسمت بهشت و دوزخ با ايشان است چنانكه سابق گذشت پس ثابت شد كه بجهت رسول الله صلي الله عليه و آله ولايت عامه مطلقه مي‌باشد هم در اين عالم و هم در عوالم ديگر پس استدلال باينكه بجهت علي (ع) مرتبه ولايت است و بجهت محمد (ص) مرتبه نبوت پس علي (ع) از رسول الله (ص) برتر خواهد بود صحيح نخواهد بود بجهت اينكه براي رسول الله (ص) هم مرتبه ولايت و هم مرتبه نبوت هر دو است و ليكن بجهت علي بن ابي‌طالب عليه السلام مرتبه ولايت بيشتر نيست پس اين صاحب يك مرتبه خواهد بود و رسول الله (ص) صاحب دو مرتبه و شكي نيست فضيلت ذو مرتبتين بر ذو مرتبه واحده .

اما دليل دوم پس بدانكه تحقيق مرام در اين مقام موقوف است بر مقدمه اول آنكه علت غائيه ايجاد خلق معرفت حق است چنانكه مي‌فرمايد در كلام حميد مجيد و ماخلقت الجن و الانس الا ليعبدون يعني خلق نكردم جن و انس را براي هيچ چيز مگر بجهت عبادت و پرستش و شكي نيست كه عبادت فرع معرفت معبود است و در حديث قدسي [ص 36] مي‌فرمايد كنت كنزا مخفيا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لكي اعرف يعني من گنجي بودم پنهان پس دوست داشتم كه شناخته شوم پس خلق كردم خلق را تا شناخته شوم پس بايد كه مقصود اصلي از ايجاد معرفت موجد و صفات و افعال او باشد .

و مقدمه ثانيه بدانكه حق جل و علا اجل است از اينكه ادراك كنند كنه او را اوهام و اعلي است از اينكه برسند حقيقت او را افهام احدي ذاتش را نفهميده و هيچكس بهويتش پي نبرده چنانكه حضرت امام رضا عليه و علي آبائه و ابنائه آلاف التحية و الثنا در توحيد حق سبحانه تعالي مي‌فرمايد اول عبادة الله معرفته و اصل معرفته توحيده و نظام التوحيد نفي الصفات عنه لشهادة العقول ان كل صفة او موصوف مخلوق و شهادة كل مخلوق ان له خالقا ليس بصفة و لا موصوف و شهادة كل صفة و موصوف بالاقتران و شهادة الاقتران بالحدث و شهادة الحدث بالامتناع من الازل الممتنع من الحدث فليس عرف الله من عرف بالتشبيه ذاته و لا اياه وحد من اكتنهه و لا حقيقة اصاب من مثله و لا به صدق من نهاه و لا صمد صمده من اشار اليه و لا اياه عني من شبهه و لا له تذلل من بعضه و لا اياه اراد من توهمه كل معروف بنفسه مصنوع و كل قايم في سواه معلول بصنع الله يستدل عليه و بالعقول تعتقد معرفته و بالفطرة تثبت حجته خلقه الله الخلق حجاب بينه و بينهم و مباينته اياهم و مفارقته اينيّتهم و ابتداؤه اياهم دليلهم علي ان لا ابتداء له لعجز كل مبتدء عن ابتداء غيرهم و ادوه اياهم دليلهم علي ان لا اداة له لشهادة الادوات [ص 37] بفاقة المادين فاسماؤه تعبير و افعاله تفهيم و ذاته حقاقه و كنهه تفريق بينه و بين خلقه و غيوره تحديد لما سواه فقد جهل الله من استوصفه و قد تعداه من اشتمله و قد اخطاه من اكتنهه و من قال كيف فقد شبهه و من قال لم فقد علله و من قال متي فقد وقته و من قال فيم فقد ضمنه و من قال الي‌م فقد نهاه و من قال حتي‌م فقد غياه و من غياه فقد غاياه و من غاياه فقد جزاه و من جزاه فقد وصفه و من وصفه فقد الحد فيه لايتغير الله بانغيار المخلوق كما لاينحد بتحديد المحدود احد لا بتأويل عدد ظاهر لا بتأويل المباشرة متجلي لا باستهلال روية باطن لا بمزايلة مبائن لا بمسافة قريب لا بمداناة لطيف لا بتجسم موجود لا بعد عدم فاعل لا باضطرار مقدر لا بجول فكرة مدبر لا بحركة مريد لا بهمامة شاء لا بهمة مدرك لا بمحبة سميع لا بآلة بصير لا باداة لاتصحبه الاوقات و لاتضمنه الاماكن و لاتأخذه السنات و لاتحده الصفات و لاتقيده الادوات سبق الاوقات كونه و العدم وجوده و الابتداء ازله بتشعيره المشاعر عرف ان لا مشعر له و بتجهيره الجواهر عرف ان لا جوهر له و بمضادته بين الاشياء عرف ان لا ضد له و بمقارنته بين الامور عرف ان لا قرين له ضاد النور بالظلمة و الجلاءة بالبهم و الجسو بالبلل و الصرد بالحرور مؤلف بين متعادياتها مفرق بين متدانياتها دالة بتفريقها علي مفرقها و بتأليفها علي مؤلفها ذلك قوله عز و جل و من كل شئ خلقنا زوجين لعلكم تذكرون ففرق بها بين قبل و بعد ليعلم ان لا قبل له و لا بعد شاهدة بغرايزها ان لا غريزة [ص 38] لمغرزها دالة بتفاوتها ان لا تفاوت لمفاوتها مخبرة بتوقيتها ان لا وقت لموقتها حجب بعضها عن بعض ليعلم ان لا حجاب بينه و بينها له معني الربوبية اذ لا مربوب و حقيقة الالهية اذ لا مألوه و معني العلم و لا معلوم و معني الخالق و لا مخلوق و تأويل السمع و لا مسموع ليس منذ خلق استحق معني الخالق و لا باحداثه البرايا استفاد معني البرائية كيف و لايغيبه مذ و لاتدنيه قد و لاتحجبه لعل و لاتوقته متي و لاتشمله حين و لاتقارنه مع انما تحد الادوات انفسها و تشير الآلة الي نظايرها و في الاشياء يوجد فعالها منعتها منذ القدمة و حمتها قد الازلية و جنبتها لولا التكملة افترقت فدلت علي مفرقها و تباينت فاعربت عن مباينها لما تجلي صانعها للعقول و بها احتجب عن الرؤية و اليها تحاكم الاوهام و فيها اثبت غيره و منها انبسط الدليل و بها عرفها الاقرار بالعقول يعتقد التصديق بالله و بالاقرار يكمل الايمان به و لا ديانة الا بعد معرفة و لا معرفة الا باخلاص و لا اخلاص مع التشبيه و لا نفي مع اثبات الصفات للتنبيه فكل ما في الخلق لايوجد في خالقه و كل ما يمكن فيه يمتنع من صانعه لاتجري عليه الحركة و السكون و كيف يجري عليه ما هو اجراه او يعود اليه ما هو ابتداه اذ لتفاوتت ذاته و لتجزي كنهه و لامتنع من الازل معناه و لماكان للباري معني غير المبرؤ و لو حد له وراء اذا حد له امام و لو التمس له التمام اذا لزمه النقصان كيف يستحق الازل من لايمتنع من الحدث و كيف ينشئ الاشياء من لايمتنع من الانشاء اذا لقامت فيه آية المصنوع و لتحول دليلا بعد ما كان مدلولا عليه ليس في محال القول حجة و لا في المسئلة عنه جواب و لا في معناه [ص 39] له تعظيم و لا في ابانته عن الخلق ضيم الا بامتناع الازلي ان يثني و لا بدأ له ان يبتدي لا اله الا الله العلي العظيم كذب العادلون بالله و ضلوا ضلالا بعيدا و خسروا خسرانا مبينا و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين ، حديث را بتمامه ذكر نموديم چه مشتمل بود بر مطالب عاليه و مقاصد زاكيه كه عقول ساير ناس از ادراك آن عاجز بود و از اينكه جمعي از فارسي‌زبانان كه لغات عربيه را مانوس نيستند از انتفاع باين حديث شريف محروم ميشدند لهذا ترجمه آن مي‌نمائيم كه نفعش عام بوده خواص و عوام از فايد آن بهره‌مند گردند .

پس ميگوئيم و بالله المستعان كه : اول عبادت خدا معرفت او است و اصل معرفة الله توحيد است و نظام توحيد سلب كردن كل صفات است از حق تعالي بجهت شهادت دادن عقول بر اينكه هر صفتي و موصوفي مخلوقند و گواهي دادن مخلوق بر اينكه برايش خالقي هست كه نه صفت است و نه موصوف و گواهي دادن هر صفت و موصوفي باقتران و گواهي دادن اقتران بر حدث و گواهي دادن حدث بامتناع از ازل كه ممتنع از حدث است باعتبار تناقض پس نشناخت خدا را هر كه شناخت بتشبيه ذات او بمخلوق و خدا را توحيد نكرد هر كه ادراك كنه او نمود و حقيقت حق را نرسيد هر كس كه مثال زد او را و بخدا تصديق نكرد هر كه نهايتي برايش قرار داد و تنزيه نكرد او را هر كه اشاره بسوي او كرد و او را قصد نكرد هر كه تشبيه كرد و برايش خار نشد هر كه تبعيض نمود و جزء برايش قرار داد و او را اراده نكرد هر كه بوهم [ص 40] داخل كرد او را هر شناخته‌شده بحقيقت مصنوع است و هر مصنوعي معلول است بصنع خدا استدلال مي‌كنند بر او و بعقول اعتقاد مينمايند معرفت او را و بفطرت ثابت مي‌شود حجت او خلق نمودن خدا خلق را حجاب است ميانه ايشان و مباينه حق ايشان را و مفارقت امكنه ايشان و ابتداء نمودن خدا خلق را دليل است بر اينكه برايش ابتدايي نيست بجهت عاجز بودن هر صاحب ابتدائي از ابتداء غيرش و آلت قرار دادن حق بجهت مخلوق دليل است بر اينكه آلتي برايش نيست براي گواهي دادن آلات باحتياج صاحب خود پس اسماء حق تعالي تعبير است و صفاتش تفهيم است و ذاتش ثابت غير مدرك است و كنهش جدائي ميانه خود و خلق است پس بتحقيق كه ندانست خدا را هر كس كه وصف كرد او را و تجاوز نمود از خدا هر كس كه مشتمل شد او را و احاطه بحق نمود هر كس كه ادعاي معرفت بكنه كرد هر كه گفت چگونه است حق پس بتحقيق كه تشبيه كرد او را بخلق و هر كه گفت چرا است پس بتحقيق كه علة گفت وجودش را و هر كه گفت در چه زمان است پس بتحقيق كه وقتي برايش قرار داد و هر كه گفت در چيست پس بتحقيق كه تضمين كرد و ظرف برايش قرار داد و هر كه گفت بسوي چيست ● پس نهايت پس انتهاي برايش قرار داد و هر كه گفت تا كجا است پس غايتي برايش قرار داد و هر كه غايتي برايش اثبات كند پس بتحقيق كه تجزيه كرده حق را و هر كه تجزيه كند خدا را پس وصف كرده او را و هر كه [ص 41] وصف كند او را پس الحاد كرده است ● در او متغير نگردد بتغير مخلوق چنانكه محدود نشود بتحديد محدود يكي است نه بتأويل عدد ظاهر است نه بتأويل مباشرة آشكار است نه برؤية باطن است نه بمزايله مبائن است نه بمسافة نزديك است نه بمداناة لطيف است نه بتجسيم موجود است نه بعد عدم فاعل است نه باضطرار مقدر است نه بانقلاب فكر مدبر است نه بحركت مريد است نه بقصد مدرك است نه بحس و جس سميع است نه بآلة بصير است نه بأداة فرا نگرفته او را اوقات و فرو نگرفته او را اماكن درنيافته ادراك نكرده او را سالها تحديد ننموده او را صفات و مقيد نساخته او را آلات پيشي گرفته وقت را ثبوت او و سبقت گرفته عدم را وجود او و ابتدا را ازلية او بتشعير نمودن او مشاعر را شناخته مي‌شود كه برايش مشعري نيست و بتجهير او جواهر را شناخته مي‌شود كه برايش جوهري نيست و ضد انداختن او ميانه امور دانسته مي‌شود كه برايش ضدي نيست و قرين نمودن او اشياء را شناخته مي‌شود كه برايش قريني نيست ضد نموده نور را با ظلمت آشكارا را با پنهان و خشكي را با تري سردي را با گرمي تأليف داده ميانه متعاديات تفريق انداخته ميانه متدانيات كه دلالت مي‌كند بتفريق متدانيات بر مفرق ايشان و تأليف متعاديات بر مؤلف ايشان اين است مراد بقوله تعالي و من كل شئ خلقنا زوجين لعلكم تذكرون پس تفريق كرد ميانه قبل و بعد تا دانسته شود كه قبل و بعدي برايش نيست و طبيعت قرار دادنش براي اشياء گواه است [ص 42] كه طبيعتي برايش نيست و متفاوت گردانيدن اشياء دليل است كه تفاوتي برايش نيست موقت گردانيدن اشياء مخبر است كه وقتي برايش نيست محجوب كرده است بعضي از خلق را از بعضي تا دانسته شود كه حجابي برايش نيست از براي او است معني ربوبية در وقتي كه مربوبي نبود و حقيقت الهية در وقتي كه مألوهي نبود و معني علم در وقتي كه معلومي نبود و معني خالق در وقتي كه مخلوقي نبود و تأويل سمع در وقتي كه مسموعي نبود نيست وقتي كه خلق كرده مستحق معني خالق باشد و نه وقت احداث او برايا استفاده معني برائية كند چگونه تواند كه چنين باشد و حال آنكه تعين نميكند او را مذ و نزديك نميگرداند او را قد و حاجب نمي‌شود او را لعل و موقت نميگرداند او را متي و فرو نميگيرد او را حين و مقارن نميسازد او را مع اين است و جز اين نيست تحديد مي‌كند ادوات انفس خود را و اشاره ميكند آلات بسوي نظاير خود و در اشياء يافت مي‌شود فعال او منع مي‌كند قدم او منذ را و برطرف و مضمحل ميگرداند ازليتش قد را و دور مي‌كند تكمله‌اش لولا را بعقول اعتقاد مي‌شود تصديق بخدا و باقرار كامل ميگردد ايمان بحق و ديانتي نيست مگر بعد از معرفت و معرفتي نيست مگر باخلاص و اخلاصي نيست با تشبيه و نفي نيست با اثبات صفات پس هر چه در خلق است در خالق يافت نگردد و هر چه در خلق ممكن است در صانع ممتنع است كه جاري نمي‌شود بر او حركت و سكون چگونه جاري شود بر او چيزي كه خود اجرا نموده او [ص 43] را و چگونه عود كند بسوي او چيزي كه خود ابتدا نموده او را در اين وقت متفاوت مي‌شود ذات او و متجزي ميگردد كنه او و ممتنع مي‌شود از ازل معني او و نخواهد بود براي باري معني غير مبروء اگر تحديد كني او را وراء همان تحديد او است بامام هر گاه در ماده‌اش گفته شود تمام لازمش افتاده است نقصان چگونه مستحق ازل است كسي كه ممتنع از حدث نيست و چگونه منشي اشياء است كسي كه امتناع ندارد از انشاء در اين هنگام قائم مي‌شود در او آية مصنوع و منقلب مي‌شود دليل بعد از آنكه مدلول بود بر او نيست در محال سخن حجتي و نه در سؤال از او جوابي و نه در معناش تعظيمي تعالي الله عن ذلك علوا كبيرا لا اله الا الله العلي العظيم كذب العادلون بالله و ضلوا ضلالا بعيدا و خسروا خسرانا مبينا و صلي الله علي محمد و آله الطيبين الطاهرين .

مقدمه ثالثة آنكه حق سبحانه تعالي مستجمع جميع صفات كمال و منزه از جميع عيوب و نقصان پس بايد كه قبح او را روا نباشد و الا مرتفع مي‌شود وثوق بوعد و وعيد و بهشت و دوزخ و ارسال رسل و امثال اينها كسي را اعتماد نخواهد بود بر آنچه پيغمبران و رسولان از جانب حق جل و علا خبر داده‌اند در اين وقت فساد كلي در ارض خواهد واقع شد و اللازم باطل و الملزوم مثله پس بايد حق تعالي عادل حكيم افاعيل او بمقتضاي حكمت و مصلحت بوده باشد چنانكه مي‌فرمايد و ما ربك بظلام للعبيد و ما الله يريد ظلما للعباد الحاصل آنكه ثابت شد بحكم مقدمه اولي كه غرض ايجاد خلق معرفت [ص 44] است و بحكم مقدمه ثانيه كه ادراك نمي‌شود بحواس ظاهره و باطنه و بحكم مقدمه ثالثه كه عادل است و قبح او را روا نيست پس بايد كه خلق كند خلقي را كه بجهت او جنبه تعلق و جنبه تجرد بوده و بجميع كمالات آراسته كه بجنبه تجرد از حق اخذ نموده و بجنبه تعلق بخلق برساند كه مردم از ضلال و گمراهي درآمده معرفت خالق خود حاصل نمايند و آن شخص نيست مگر محمد مصطفي صلي الله عليه و آله نظر بآيات متكاثره و نصوص متواتره كه بعضي را سابق اشاره شد و بعد بتفصيل مذكور خواهد شد پس هر گاه آن حضرت صلي الله عليه و آله مخلوق نميشد و خلق مخلوق ميشدند دو امر فاحش لازم مي‌آمد يكي آنكه مردم در ضلال و گمراهي و جهالت و غوايت باقي مانند تا آخر الزمان و بطلان اين بحكم مقدمه ثالثه معلوم مي‌شود و ديگر اينكه لازم مي‌آمد كه علت غائي ايجاد خلق فوت شود چه غرض از خلق خلق معرفت است و معرفت فرع تبليغ است زيرا كه بدون واسطه ممكن نيست بحكم مقدمه ثانيه پس غرض فوت ميگرديد و اين مستلزم عبث و عدم فائده و فاعل اين فعل را حكم بسفاهة مينمايند مثل كسي كه كسي سريري بسازد و هرگز آنجا ننشيند پس حكمت تقاضاي اين مينمود كه خلق نكند خلايق را از اين جهت فرمود لولاك لولاك لماخلقت الافلاك و چون بجهت حكمت و مصلحت چندي كه عقول ضعيفه ناقصه ما ادراك آن نمي‌كند و حكمت چندي كه بر پاره از آن عقول ما پي تواند برد از آن جمله توهم نكردن مردم الوهيت را در ماده پيغمبر آخرالزمان [ص 45] صلي الله عليه و آله پس در بدو حال آن حضرت را مأمور بظهور در اين نشأه نفرمود بلكه از جانب خود آن حضرت پيغمبران و رسولان ارسال فرمود و من بعد خود ظهور نمود تا خلق بدانند كه برايش ابتدائي مي‌باشد و همچنين بعد از تبليغ رسالت موت را بر آن حضرت گماشت تا مردم بدانند كه بجهت او (ص) نهايتي هست هر گاه در اول خلق آن حضرت را مأمور بظهور مي‌فرمود البته ادعاي ربوبيت خلق در ماده‌اش ميكردند زيرا كه بجز آن حضرت كسي ديگر را نميديدند چنانكه در حق عيسي بن مريم و علي بن ابي‌طالب عليهما السلام با وجود بدايت و نهايت ايشان حكم بالوهيت ميكردند پس چگونه مي‌بود هر گاه در نظر ايشان معني خلق بي ابتداء و بي انتها مي‌نمود پس چون بمدلول آيه انك ميت و انهم ميتون مرگ را براي آن حضرت (ص) مقرر فرمود هر گاه يك كسي نباشد كه مثل آن حضرت حافظ شريعت و مبلغ اوامر و نواهي باشد باز همان مفسده سابقه عود ميكرد مردم در ضلال و گمراهي مي‌ماندند اساس شريعت منهدم ميشد پس خلق كرد علي بن ابي‌طالب و اولادش عليهم السلام را كه حافظ شريعت بوده خلق را از اختلاف در ضلال رهائي داد پس هر گاه اين حضرات را حق تعالي خلق نميكرد حكمت مقتضي اين بود كه محمد (ص) را خلق نكند نظر بمفاسد سابقه پس بجهت اين فرمود حق سبحانه تعالي كه لولا علي لماخلقتك و اين حديث اصلا و قطعا دلالتي ندارد كه بايد علي عليه السلام افضل باشد از پيغمبر (ص) [ص 46] بلكه فضل رسول الله را است براي آنكه بي‌واسطه اخذ احكام و شريعت از حق تعالي مي‌نمود و دعوت نمود اولا خلق را بايمان و اسلام و ناس را بحيطه اسلام درآورد و شريعت برايش نازل شده و علي و اولادش عليهم السلام حفظه شريعة او بودند و شكي نيست فضيلت رسول الله (ص) نظر باين حديث شريف چنانكه بر اولي الابصار پوشيده نيست .

اما دليل سيم پس ميگوئيم كه اين حديث بسه طريق وارد شده اول يا علي انت مني بمنزلة الرأس من الجسد و اين از طرق عامه است و دوم يا علي انت مني بمنزلة الروح من الجسم و سيم يا علي انت نفسي بين جنبي و اين دو از طرق ماست خلاصه آنكه اين احاديث دلالت نمي‌كنند تفضيل علي بن ابي‌طالب عليه السلام را بر رسول الله (صلعم) و دلالت نمي‌كند كه رسول الله (صلعم) ولي نبوده است بعلة اينكه مراد حضرت اين است كه ولاية روح نبوت است همچنانكه جسم را قوامي نيست مگر بروح همچنين نبوت را قوامي و ثباتي نيست مگر بولايت ● و بر اين قياس است دو حديث ديگر پس در اينجا حضرت تصريح كرده كه نبي ولي هست بلا عكس و در نبوت رسول الله (ص) كه تشكيكي نيست و ولايتش نيز ثابت شده باين ادله پس هم نبي است و هم ولي بخلاف علي عليه السلام كه ولي است و نبي نيست فثبت [ص 47] المطلوب پس بر دليل خصم او را الزام داريم الحمد لله رب العالمين عجب دارم از اين اشخاص كه چگونه غافل‌اند و تفكر نمي‌كنند حديث غدير خم كه از جمله متواترات است كه حضرت فرمود وقتي كه بلند كرد علي را گفت من كنت مولاه فهذا علي مولاه در اينجا صريح است كه پيغمبر (ص) ولي است و اثبات ولايت خود نمود پس ولايت علي را عليه السلام و حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود انا عبد من عبيد محمد (ص) يعني من بنده هستم از بندگان محمد (ص) و رعيتي هستم از رعاياي او چگونه تفضيل ميتوان داد بنده را بمولا و از جمله احاديث كه دلالت مي‌كنند بولايت رسول الله (ص) حديثي است كه زرارة از امام محمد باقر و امام جعفر صادق عليهما السلام روايت كرده كه آن حضرات فرمودند ان الله عز و جل فوض الي نبيه (صلعم) امر خلقه لينظر كيف طاعتهم يعني خداوند عزوجل تفويض نموده امر خلق را بسوي نبي خود (صلعم) تا نظر كند كه چگونه طاعت مي‌كنند پس اين آيه را تلاوت فرمودند كه ما آتاكم الرسول فخذوه و ما نهاكم عنه فانتهوا يعني آنچه را كه رسول الله (صلعم) آورد بشما پس بگيريد آن را و آنچه نهي كرده از شما پس بازايستيد و در حديث ديگر از عبدالله بن سنان منقول است كه او گفت كه از امام جعفر صادق عليه السلام شنيدم كه ميگفت لا والله مافوض الله الي احد من خلقه الا [ص 48] الي رسول الله (ص) و الي الائمة قال الله تعالي انا انزلنا اليك الكتاب بالحق لتحكم بين الناس بما اراك الله و هي جارية في الاوصياء يعني نه بخدا قسم كه تفويض ● ننموده حق تعالي بسوي هيچكس از خلق خود امر خلق را مگر بسوي رسول الله (صلعم) و بسوي ائمه چنانكه فرموده در كلام مجيد بدرستي كه ما فرستاديم بسوي تو كتاب را بحق تا حكم كني ميانه مردمان بآنچه كه نمود ترا حق تعالي و اين حكم نمودن جاري است در اوصياء آن حضرت و در حديث ديگر از محمد بن حسن ميثمي منقول است كه گفت شنيدم كه امام جعفر صادق عليه السلام ميفرمود ان الله تعالي ادب رسوله حتي قومه علي ما اراد ثم فوض اليه فقال عز ذكره ما آتاكم الرسول فخذوه و ما نهاكم عنه فانتهوا و ما فوض الله الي رسوله فقد فوضه الينا يعني بدرستي كه خداي تعالي مؤدب گردانيد رسول خود را تا اينكه مقوم گردانيد او را بر آنچه اراده خود بود پس تفويض نمود امر را بسوي او پس گفت حق عز ذكره آنچه امر كرد بشما رسول الله پس قبول كنيد [ص 49] و آنچه نهي كرده شما را بازايستد و آنچه را كه تفويض نمود حق تعالي برسول الله صلي الله عليه و آله پس بتحقيق كه تفويض نموده رسول بما و در حديث ديگر از زيد شحام منقول است كه سؤال كردم امام جعفر صادق عليه السلام از آيه هذا عطاؤنا فامنن او امسك بغير حساب فرمود آن حضرت كه اعطي سليمن ملكا عظيما ثم جرت هذه الآية في رسول الله (ص) فكان له ان يعطي من شاء و يمنع من شاء و اعطاه الله تعالي افضل مما اعطي سليمان لقوله تعالي ما آتاكم الرسول فخذوه و ما نهاكم عنه فانتهوا يعني عطا كرده شده است سليمان ملك عظيمي پس جاري است اين آيه در رسول الله (ص) پس بود از براي آن حضرت كه عطا كند هر كه را خواهد و منع كند از هر كه خواهد و عطا كرد حق تعالي رسول الله (صلعم) افضل از آنچه عطا كرده است سليمان را بعلة قول خداي تعالي كه آنچه امر كند شما را رسول پس بگيريد و عمل كنيد و آنچه نهي كند بازايستيد و مرتكب مشويد و امثال اين احاديث و آيات اكثر من ان تحصي است پس ثابت كرديم كه رسول الله (ص) ولي است تو اي خصم اگر ثابت كني نبوت را بجهت علي بن ابي‌طالب (ع) باز تفضيل نميرسد بلكه مساواة ميرسد و اين سخن كفر و زندقه و خلاف قول رسول الله و ائمه هدي است چنانكه حضرت رسول (ص) فرمود بعلي عليه السلام يا علي انت مني بمنزلة هرون من موسي الا انه لا نبي بعدي و ايوب بن حر از حضرت [ص 50] صادق عليه السلام روايت كند كه فرمود ان الله ختم بنبيكم النبيين فلا نبي بعده ابدا و ختم بكتابكم الكتب فلا كتاب بعده ابدا الحديث ، يعني خداي تعالي ختم كرده به پيغمبر شما پيغمبران را پس هيچ پيغمبري بعد از او نخواهد بود هرگز و ختم كرده بكتاب شما كتابهاي آسماني پس هيچ كتابي بعد از او نخواهد بود هرگز تا آخر حديث پس اين سخن يعني اثبات نبوت نميتواني بكني بجهت آن حضرت پس مساواة نميرسد فضلا عن التفضيل اين است بيان قول شارح مد ظله العالي كه سيد ايشان و فخر ايشان و واسطه ميانه ايشان و پروردگار ايشان محمد بن عبدالله اه بر سبيل اجمال و حقيقة معني اشهد ان لا اله الا الله و اشهد ان محمدا رسول الله (ص) در موضع خود بيان مي‌كنيم انشاء الله تعالي .

و چون شارح اطال الله بقائه وجه شهادت شهادتين را بيان فرمود اكنون بيان مي‌فرمايد وجه امر بغسل را بلفظي كه ترجمه‌اش اين است و بايد تو با غسل باشي بجهت زيارت تا اينكه بوده باشد ظاهر تو پاك و با توبه بايد باشي از آنچه كه موافق نيست توحيد و امتثال بمقتضاي نبوت و ولايت را از معاصي و غفلات ظاهره و باطنه و صغيره و كبيره .

مترجم گويد بدان اي عزيز بصرنا الله و اياكم بعيوب انفسنا بحق النبي الكريم و اعاذكم الله و ايانا من الشيطان الرجيم و تاب علينا انه هو التواب الرحيم كه عاصي معصيت نمي‌كند مگر آنكه در حين معصيت ايمان از او سلب ميگردد پس هر گاه حلال دانست آن معصيت را اسلام از او سلب گردد و او را با كفار تفاوتي نخواهد بود بلكه اشد [ص 51] حالا مي‌باشد از كفار و اين مدعا را ثابت ميكنيم بدليل عقلي و نقلي اما عقلي پس بدانكه حضرت حق جل و علا از كمال رأفت و عطوفت كه با بندگان خود دارد ايشان را بشرف تكليف مشرف كرده تا غرض از خلق ايشان كه معرفت است حاصل شود پس رسولي از جانب خود ارسال فرموده و بجهة او كتابي نازل كرد كه برساند بخلق شرايع و حجج و تبليغ كند اوامر و نواهي و آنچه را كه باعث اصلاح حال ايشان است و آنچه كه باعث افساد آن است تا خلق بر طريقه مستقيمه بوده ايشان را معرفت حق علي حسب مراتبهم حاصل شود و از اينكه ما ثابت نموديم سابق كه ظلم و قبح بر حق تعالي روا نبود پس مختار خلق كرد خلايق را و جنبه قبول و عدم قبول هر دو بايشان كرامت فرموده تا منتشر سازد رحمت خود را و تمام كند نعمت خود را تا خلق را معلوم شود كه رحمتش بر غضبش سبقت گرفته ثوابش بر عقابش پيشي گرفته است پس خلق لاجل اختيارهم بعضي قبول نمودند ما انزل الله را و تصديق كردند بكتاب و سنت و نبي او و جمعي ابا و امتناع نمودند و تن تصديق در ندادند و شكي در كفر جماعت آخر نيست و اول يعني جماعتي كه قبول كردند يا اينكه مجرد اقرار بلسان است بدون معرفت و عمل يا اينكه با اقرار بلسان تصديق بجنان و عمل باركان نيز ميكنند پس قسم اول را مسلم اطلاق مي‌كنند كه خونش حرام است و ارث ميبرد و نكاح از مسلمين ميكند و ساير احكام شرعيه بر او جاري مي‌شود و قسم دوم مؤمن است و بجهت او درجات و مراتب است [ص 52] كه من بعد انشاء الله تعالي بيان خواهد شد و مراد بعمل باركان اين است كه عمل كند آنچه را كه برسول الله (ص) نازل شده يعني اوامر را ارتكاب نموده و از مناهي منزجر گردد پس از تقرير سابق معلوم شد كه مؤمن آن كسي است كه اقرار بلسان و تصديق بجنان داشته باشد و عمل نمايد بما انزل الله علي رسوله من ترك المعاصي و ارتكاب الاوامر پس هر كس كه معصيت كند حين معصيت مؤمن نيست زيرا كه در آن حال بر او صدق نمي‌كند كه ترك معاصي و ارتكاب اوامر مي‌نمايد پس ايمان از او سلب ميگردد اين در صورتي است كه آن معصيت را حرام بداند بر خود اما هر گاه حلال بداند چنين شخصي مقر نيست بوحدانيت الهي و برسالة رسالت پناهي چه خدا و رسول تصريح فرمودند كه معصيت حرام است اين شخص كه مخالفت مي‌كند معلوم است كه اقرار نكرده است و هر كه اقرار نكرد مسلم نيست چنانكه معلوم شد بلكه كافر محض است و ليكن چون آدميزاد معصوم نيست بلكه مساوق سهو و نسيان و درد شهوات مي‌باشد و شيطان نيز بر ايشان مسلط است و نفس اماره بسوء است و حق سبحانه تعالي رحيم كريم و حليم از عدلش بيرون بود كه بمجرد معصيت عذاب كند ايشان را لهذا بجهت اين مرض دوائي و براي اين مهلكه مفري قرار داده كه چون دشمن قوي شيطان بندگان را در چاه عميق معصيت اندازد بحبل المتين توبه و استغفار از آن ورطه رهايي يافته مستحق مثوبات اخروي گردند چنانكه در كلام حميد [ص 53] مجيد مي‌فرمايد قل يا عبادي الذين اسرفوا علي انفسهم لاتقنطوا من رحمة الله ان الله يغفر الذنوب جميعا يعني اي گروهي كه اسراف و ظلم كرديد بر نفسهاي خود مأيوس مشويد از رحمت خدا بدرستي كه مي‌آمرزد خداي تعالي همه گناهان را و جناب سيدالساجدين عليه السلام در مناجات خود مي‌فرمايد الهي انت الذي فتحت لعبادك بابا الي عفوك و سميتها التوبة فقلت توبوا الي الله توبة نصوحا فما عذر من اغفل دخول الباب بعد فتحه يعني پروردگارا توئي آنچنان رحيم و مهرباني كه گشودي بجهت بندگان خود دري بسوي عفو تو و نام نهاده آن در را بتوبه پس چه خواهد بود عذر كسي كه غافل شود دخول در را بعد از گشادن و بار دخول دادن با اينكه نيست عذر كسي را داخل در نشود بعد از گشودن آن معوية بن وهب روايت كرد كه شنيدم از حضرت امام جعفر صادق عليه السلام كه مي‌فرمود اذا تاب العبد توبة نصوحا احبه الله فستر عليه في الدنيا و الآخرة يعني چون توبه كند بنده توبه نصوح خدا دوست دارد پس مي‌پوشاند معاصي او را در دنيا و آخرت معويه ميگويد كه عرض كردم چگونه مي‌پوشاند فرمود ينسي ملكيه ما كتبا عليه من الذنوب و يوحي الي جوارحه اكتمي عليه ذنوبه و يوحي الي بقاع الارض اكتمي ما كان يعمل عليك من الذنوب فيلقي الله حين يلقاه ليس شئ يشهد عليه بشئ من الذنوب يعني فراموش مي‌كنند دو ملك كه معاصي او را مي‌نوشتند و وحي مي‌كند حق تعالي بسوي جوارح آن بنده كه بپوشيد بر او گناهان او را [ص 54] و وحي مي‌كند بسوي بقعهاي زمين كه مي‌پوشيد آن معاصي كه فلان بنده بالاي تو كرده است پس ملاقات مي‌كند حق را در حين ملاقات شاهدي نيست كه شهادت بدهد بچيزي از گناهانش ابي‌الصباح الكناني روايت كند كه پرسيدم از حضرت امام جعفر صادق عليه السلام از قول خداي عزوجل يا ايها الذين آمنوا توبوا الي الله توبة نصوحا فرمود آن حضرت يتوب العبد من الذنب ثم لايعود فيها يعني بنده از گناه توبه مي‌كند پس عود نكند بسوي او محمد بن فضل گويد كه از اين آيه مذكوره از حضرت امام رضا عليه السلام سؤال كردم پس فرمود كه يتوب العبد من الذنب ثم لايعود فيه و احب العباد الي الله المفتنون التوابون يعني توبه مي‌كند بنده از گناه پس عود نكند در او و دوسترين بنده بسوي خدا كساني‌اند كه معصيت كنند بزودي بفهمند و استغفار كنند محمد بن مسلم از ابي‌جعفر عليه السلام روايت كند كه آن حضرت فرمود بمن يا محمد بن مسلم ذنوب المؤمن اذا تاب مغفورة له فليعمل المؤمن لما يستأنف بعد التوبة و المغفرة اما والله انها ليست الا لاهل الايمان يعني اي محمد بن مسلم گناهان بنده چون توبه كند آمرزيده مي‌شود پس بايد عمل كند مر آنچه كه بعد از توبه و آمرزش بر او تازه ميگردد آگاه باش كه توبه نيست مگر براي اهل ايمان پس گفتم كه اگر عود كند بعد از توبه و استغفار بگناه و عود كند باز بسوي توبه حالش چه باشد پس فرمود يا محمد بن مسلم أتري العبد يندم علي ذنبه و يستغفر منه ثم لايقبل الله توبته يعني اي [ص 55] محمد بن مسلم آيا مي‌بيني بنده را كه پشيمان شود بر گناه خود و استغفار كند از آن گناه پس خدا نيامرزد او را و قبول نكند توبه‌اش را گفتم كه اين كار را بسيار نموده است گناه مي‌كند پس استغفار مي‌نمايد پس فرمود آن حضرت كلما عاد المؤمن بالاستغفار و التوبة عاد الله عليه بالمغفرة و ان الله غفور رحيم يقبل التوبة عن عباده و يعفو عن السيئات فاياك ان تقنط المؤمنين من رحمة الله يعني هر چه بازگردد مؤمن بسوي استغفار و توبه بازميگردد خداي تعالي بسوي او بآمرزش و خداوند آمرزنده و رحم‌كننده است قبول مي‌كند توبه را از بندگان خود و درميگذرد از معصيت او پس باحذر باش اي محمد بن مسلم كه مأيوس كني مؤمنين از رحمت حق تعالي و ابوعبيده روايت كند كه شنيدم از حضرت امام محمد باقر عليه السلام كه ميفرمود ان الله تعالي اشد فرحا بتوبة عبده من رجل اضل راحلته و مزاده في ليلة ظلماء فوجدها فالله اشد فرحا بتوبة عبده من ذلك الرجل براحلته حين وجدها يعني خداوند عالم خوشحال‌تر است بتوبه بنده خود از مردي كه گم كند راحله و توشه خود را در شب تاريك پس بيابد آن را پس خداي تعالي خوشحال‌تر است بتوبه بنده خود از آن مرد براحله خود چون بيابد آن را جابر از امام محمد باقر عليه السلام روايت كند كه شنيدم از آن حضرت كه ميفرمود التائب من الذنب كمن لا ذنب له و المقيم علي الذنب و هو مستغفر كالمستهزئ يعني توبه‌كننده از گناه مثل كسي است كه اصلا گناهي برايش نباشد و كسي كه معصيت مي‌كند و استغفار [ص 56] مي‌كند بدون ندم و عزم بر عدم اعاده مثل كسي است كه سخريه و استهزا نمايد ابي‌حمزه از امام محمد باقر عليه السلام روايت كند كه آن حضرت فرمود ان الله عز و جل اوحي الي داود ان ائت عبدي دانيال فقل له انك عصيتني فغفرت لك و عصيتني فغفرت لك و عصيتني فغفرت لك فان انت عصيتني الرابعة لم‌اغفر لك فاتاه داود فقال يا دانيال اني رسول الله اليك و هو يقول لك انك عصيتني فغفرت لك و عصيتني فغفرت لك و عصيتني فغفرت لك فان انت عصيتني الرابعة لم‌اغفر لك فقال له دانيال قد ابلغت يا نبي الله فلما كان في السحر قام دانيال فناجي ربه فقال يا رب ان داود نبيك اخبرني عنك انني قد عصيتك فغفرت لي و عصيتك فغفرت لي و عصيتك فغفرت لي و اخبرني عنك ان عصيتك الرابعة لم‌تغفر لي فوعزتك لئن لم‌تعصمني لاعصينك ثم لاعصينك ثم لاعصينك ، يعني حضرت امام محمد باقر عليه السلام فرمود كه وحي فرستاد حق تعالي بسوي داود كه بنزد دانيال برو و بگو باو كه معصيت كردي مرا پس بخشيدم ترا و معصيت كردي مرا پس بخشيدم ترا و معصيت كردي مرا پس بخشيدم ترا پس اگر تو در مرتبه چهارم مرا معصيت كني پس نخواهم ترا بخشيد پس داود . . . دانيال و تبليغ رسالة خود نمود دانيال گفت كه بتحقيق كه تبليغ كردي يا نبي الله امر پروردگار را پس چون سحر شد برخواست پس مناجات كرد پروردگار خود را و گفت خدايا بدرستي كه داود پيغمبر تو خبر داده مرا از تو كه من معصيت كردم پس بخشيدي و معصيت [ص 57] كردم باز بخشيدي و معصيت كردم باز بخشيدي و خبر داد مرا از تو كه هر گاه در چهارم مرتبه معصيت كنم ترا مرا نخواهي بخشيد پس قسم بعزت و جلال تو كه هر گاه مرا محافظت نكني معصيت ميكنم ترا پس معصيت ميكنم ترا پس معصيت ميكنم ترا ، بدان اي عزيز وفقك الله و ايانا لما يحب و يرضي لطف بي‌پايان حق سبحانه تعالي است بسيار و رحمت شايان او جل و علا بيشمار با آنكه توبه از معصيت را براي ايشان مقرر كرده كه بآن معبر از غرقاب عصيان بساحل غفران نجات يافته همچنين امر كرد بدو ملك مستحفظ كه رقيب و عتيد اسم ايشان است كه بنده چون معصيت كند تا هفت ساعت عصيانش را منويسيد شايد كه در بين هفت ساعة استغفار كند تا ببخشايم او را چنانكه احاديث بسيار دلالت بر اين مدعا دارند از آن جمله حديثي است كه ابوبصير از حضرت امام جعفر صادق عليه السلام روايت نموده كه آن حضرت فرمود من عمل سيئة اجل فيها سبع ساعات من النهار فان قال استغفر الله الذي لا اله الا هو الحي القيوم ثلث مرات لم‌يكتب عليه يعني هر كه گناهي كند مهلة داده مي‌شود او را هفت ساعت پس اگر گفت استغفر الله الذي لا اله الا هو الحي القيوم سه مرتبه نوشته نمي‌شود آن گناه بر او و باز از آن حضرت مروي است كه فرمود ما من مؤمن يقارف في يومه و ليلته اربعين كبيرة فيقول و هو نادم استغفر الله الذي لا اله الا هو الحي القيوم بديع السماوات و الارض ذو الجلال و الاكرام و اسأله ان تصلي علي محمد و آل‌محمد و ان تتوب علي الا غفرها [ص 58] الله عز و جل و لا خير فيمن يقارف في يومه اكثر من اربعين كبيرة يعني هيچ مؤمني نيست كه بعمل آورد در روز و شبي چهل گناه از گناهان كبيره پس بگويد استغفر الله تا آخر مگر اينكه حق تعالي مي‌آمرزد آن معاصي را پس فرمودند كه هيچ نيكي نيست در كسي بيشتر از چهل گناه كبيره در روزش بعمل آورد باز از آن حضرت مروي است كه فرمود ان المؤمن ليذنب الذنب فيذكر بعد عشرين سنة فيستغفر الله منه فيغفر له و انما يذكره ليغفر له و ان الكافر ليذنب الذنب فينساه من ساعته يعني هر گاه بفعل آورد مؤمن گناهي را پس خواطرش مي‌آيد بعد از بيست سال و استغفار ميكند از آن پس خداي تعالي مي‌بخشد او را و بخواطر مي‌آورد آن مؤمن را گناهش را تا بيامرزد و ببخشد او را و كافر گناه ميكند و در آن ساعت فراموش مي‌كند ، در اين باب احاديث بسيار وارد شده ما اكثري را در اين جا ذكر كرديم تا ناس يكمرتبه مأيوس از رحمت حق نگرديده بدانند كه خداوند بر ايشان رؤف و رحيم عطوف و حليم است گناهان ايشان را مي‌آمرزد هر گاه توبه كنند و عازم گردند كه هرگز آن عمل را نكنند .

اما دليل نقلي بر اين مدعا پس بسيار است از آن جمله حديثي است كه مسعدة بن صدقه روايت كند كه قيل له أرأيت المرتكب للكبيرة يموت عليها اتخرجه من الايمان و ان عذب بها فيكون عذابه كعذاب المشركين او له انقطاع قال (ع) يخرج من الاسلام اذا زعم انها حلال و لذلك يعذب اشد العذاب و ان كان معترفا بانها كبيرة و هي [ص 59] عليه حرام و انه معذب عليها و هو اهون عذابا من الاولي و تخرجه من الايمان و لاتخرجه من الاسلام يعني عرض كردند خدمت امام بحق ناطق جعفر بن محمد صادق عليهما السلام كه آيا مي‌بيني كسي را كه مرتكب كبيره شود و بميرد بر آن معصيت آيا بيرون ميبرد آن شخص را از ايمان و اگر عذاب كنند او را عذاب او مثل عذاب كافران است كه انقطاعي برايش نيست يا اينكه انقطاع هست حضرت فرمود هر گاه گمان كند كه آن معصيت حلال است براي خواطر اين عذاب ميكنند او را سخت‌ترين عذابي و هر گاه اقرار كند كه اين معصيت از معاصي كبيره است و اين بر من حرام است اين كس عذاب كرده مي‌شود بر آن و ليكن آسان‌تر از اول است و بيرون ميبرد آن معصيت او را از ايمان و بيرون نميبرد از اسلام از ابن‌بكير منقول است كه او گفت عرض كردم بامام محمد باقر عليه السلام كه چه معني دارد قول رسول الله صلي الله عليه و آله اذا زني الرجل فارقه روح الايمان و مراد بروح ايمان كه چون مرد زنا كند از او مفارقت مي‌كند چيست فرمود هو قوله تعالي و ايدهم بروح منه ذاك الذي يفارقه فرمود كه آن روح روحي است كه در قول حق تعالي است كه قوت داديم ايشان را بروح از خود و همين روح مفارقت مي‌كند و از آن جمله حديثي است كه اصبغ بن نباته از حضرت اميرالمؤمنين علي اخيه و عليه و اولاده صلوات المصلين روايت مي‌كند هر چند حديث طويل است و ليكن بجهة تحقيق حق مدعا بتمامه در اين جا ذكر ميكنيم [ص 60] با ترجمه آن كه نفعش عام بوده باشد قال جاء رجل الي اميرالمؤمنين عليه السلام فقال يا اميرالمؤمنين ان اناسا زعموا ان العبد لايزني و هو مؤمن فقد ثقل علي هذا و لايسرق و هو مؤمن و لايشرب الخمر و هو مؤمن و لايأكل الربا و هو مؤمن و لايسفك الدم الحرام و هو مؤمن فقد ثقل علي هذا و زح منه صدري حين ازعم ان هذا العبد يصلي صلوتي و يدعو دعائي يناكحني و اناكحه و يوارثني و اوارثه و قد خرج من الايمان من اجل ذنب يسير اصابه فقال اميرالمؤمنين عليه السلام صدقت سمعت رسول الله (ص) يقول و الدليل عليه كتاب الله خلق الله عز و جل الناس علي ثلث طبقات فانزلهم ثلث منازل و ذلك قول الله عز و جل في الكتاب اصحاب الميمنة و اصحاب المشئمة و السابقون فاما ما ذكره من امر السابقين فانهم انبياؤه مرسلون و غير مرسلين جعل الله فيهم خمسة ارواح روح القدس و روح الايمان و روح القوة و روح الشهوة و روح البدن فبروح القدس بعثوا انبياء مرسلين و غير مرسلين و بها علموا الاشياء و بروح الايمان عبدوا الله و لم‌يشركوا به شيئا و بروح القوة جاهدوا عدوهم و عالجوا معاشهم و بروح الشهوة اصابوا لذيذ الطعام و نكحوا الحلال من شباب النساء و بروح البدن دبوا و درجوا فهؤلاء مغفور لهم مصفوح عن ذنوبهم ثم قال قال الله عز و جل تلك الرسل فضلنا بعضهم علي بعض منهم من كلم الله و رفع بعضهم درجات و آتينا عيسي بن مريم البينات و ايدناه بروح القدس ثم قال في جماعتهم و ايدهم بروح منه يقول اكرمهم بها [ص 61] ففضلهم علي من سواهم فهؤلاء مغفور لهم مصفوح عن ذنوبهم ثم ذكر اصحاب الميمنة و هم المؤمنون حقا باعيانهم جعل الله فيهم اربعة ارواح روح الايمان و روح القوة و روح الشهوة و روح البدن فلايزال العبد يستكمل هذه الارواح الاربعة حتي تاتي عليه حالات فقال الرجل يا اميرالمؤمنين ما هذه الحالات فقال اما اولهن فهو كما قال الله عز و جل و منكم من يرد الي ارذل العمر لكي لايعلم بعد علم شيئا فهذا ينتقص جميع الارواح و ليس بالذي يخرج من دين الله لان الفاعل به رده الي ارذل عمره فلايعرف الصلوة وقتا و لايستطيع التهجد بالليل و لا بالنهار و لا القيام في الصف مع الناس فهذا نقصان من روح الايمان و ليس يضره شيئا و منهم من ينتقص منه روح القوة فلايستطيع جهاد عدوه و لايستطيع طلب المعيشة و منهم من ينتقص منه روح الشهوة فلو مرت به اصبح بنات آدم لم‌يحن اليها و لم‌يقم و تبقي روح البدن فيه فهو يدب و يدرج حتي يأتيه ملك الموت فهذا بحال خير لان الله عز و جل هو الفاعل به و قد يأتي عليه حالات في قوته و شبابه فيهم بالخطيئة فيشجعه روح القوة و تزين له روح الشهوة و يقوده روح البدن حتي يوقعه في الخطيئة فاذا لامسها نقص من الايمان و تفصي منه فليس يعود فيه حتي يتوب فاذا تاب تاب الله عليه و ان عاد ادخله الله نار جهنم فاما اصحاب المشأمة فهم اليهود و النصاري يقول الله عز و جل الذين آتيناهم الكتاب يعرفونه كما يعرفون ابناءهم يعرفون محمدا (ص) و الولاية في التورية و الانجيل كما يعرفون [ص 62] ابناءهم و ان فريقا منهم ليكتمون الحق و هم يعلمون الحق من ربك انك الرسول اليهم فلاتكونن من الممترين فلما جحدوا ما عرفوا ابتلاهم بذلك فسلبهم روح الايمان و اسكن ابدانهم ثلثة ارواح روح القوة و روح الشهوة و روح البدن ثم اضافهم الي الانعام فقال انهم الا كالانعام لان الدابة انما تحمل بروح القوة و تعتلف بروح الشهوة و تسير بروح البدن فقال السائل احييت قلبي باذن الله يا اميرالمؤمنين ، اصبغ بن كنانة گفت آمد مردي بخدمت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام پس گفت يا اميرالمؤمنين بدرستي كه جمعي از مردم گمان كردند كه بنده زنا نمي‌كند در حالي كه مؤمن باشد پس بتحقيق كه گران آمد بر من اين كلام و ميگويند كه بنده دزدي نمي‌كند در حالي كه مؤمن باشد و شراب نميخورد در آن حال و ربا نميخورد در آن حال و قتل نميكند بحرام در آن حال پس بتحقيق كه گران آمد اين سخن بر من و تنگ ميشود سينه من چه يقين ميدانم كه اين مرد نماز مي‌كند نماز مرا و ميخواند دعاي مرا و نكاح مي‌كند از من و نكاح ميكنم من از او و ارث ميبرد از من و ارث ميبرم من از او و حال آنكه بيرون رفته از ايمان بخواطر گناه كمي كه از او صادر گرديده پس آن حضرت صلوات الله عليه فرمود كه راست گفتي شنيدم از رسول الله (ص) كه مي‌فرمود دليل بر اين كتاب خدا است خلق كرده است حق تعالي مردمان را بر سه طبقه و نازل كرده ايشان بسه منزله و آن قول خداي تعالي است اصحاب الميمنة و اصحاب المشئمة و السابقون اما [ص 63] سابقون پس ايشان پيغمبران خدايند خواه مرسل و خواه غير مرسل قرار داده حق تعالي در ايشان پنج روح روح القدس و روح ايمان و روح قوة و روح شهوة و روح بدن پس بروح قدس مبعوث شدند پيغمبران بر خلق و بآن روح ميدانستند اشياء را و بروح ايمان عبادت ميكردند خداي را و براي او شريكي قرار نميدادند و بروح قوة مجاهده ميكردند با دشمنان خود و معالجه مينمودند و طلب ميكردند معاش خود را و بروح شهوة ميرسيد بايشان لذت طعام و نكاح زنان جوان و بروح بدن راه ميرفتند و حركت مي‌نمودند پس اين جماعت آمرزيده شده و از گناهان درگذشته شده‌اند پس گفت رسول الله كه خداوند در كلام مجيد مي‌فرمايد تلك الرسل فضلنا بعضهم علي بعض منهم من كلم الله و رفع بعضهم درجات و آتينا عيسي بن مريم البينات و ايدناه بروح القدس پس گفت در حق جماعت پيغمبران و ايدناهم بروح منه يعني كه اكرام كرده است خداي تعالي آن جماعت را بروح و تفضيل داده ايشان را بر غير ايشان پس اين جماعت نيز آمرزيده شده‌اند پس ذكر كرد اصحاب ميمنة را و ايشان مؤمنونند كه قرار داده حق تعالي در ايشان چهار روح روح ايمان و روح قوة و روح شهوة و روح بدن پس هميشه بنده مستكمل اين ارواح است تا سانح شود بر او حالات پس گفت آن مرد چيست آن حالات يا اميرالمؤمنين پس فرمود آن حضرت اما اول آن حالات پس او چنان است كه حق تعالي بيان فرموده و منكم من يرد الي ارذل العمر لكي [ص 64] لايعلم من بعد علم شيئا پس اين شخص كم مي‌شود از او جميع ارواح و نيست از آن كساني كه از دين خدا بيرون رفته‌اند بلكه خداوند رسانده است او را بارذل عمر او پس او نماز و وقتش را نمي‌شناسد و نميتواند كه شب برخيزد و نافله كند و نميتواند كه در صف بايستد و نماز جماعت كند پس اين سبب كم شدن روح ايمان است و ضرر ندارد آن شخص را چه اختياريش نيست و در مؤمنين كسي است كه كم مي‌شود از او روح قوت پس نميتواند كه با دشمن خود جهاد كند و استطاعت طلب معيشت برايش نيست و از مؤمنين باز كسي است كه كم مي‌شود از او روح شهوت پس اگر بگذرد باو بهترين دختران آدم از حيث حسن و لطافت ميل بسوي او نمي‌كند و برنميخيزد بسوي او و باقي ميماند برايش روح بدن كه بآن حركت مي‌كنند در روي زمين تا اينكه ملك موت بيايد و همان را نيز قبض كند پس اين گروه موصوفه بحال خوب مي‌باشند بعلة اينكه خداي عزوجل در ايشان اين مصلحت را ديده است و گاهي از اوقات سانح مي‌شود بر مؤمن حالاتي در قوت و جواني خود و قصد مي‌كند بسوي معصيت پس قوت ميدهد او را روح قوت و زينت ميدهد آن معصيت را در نظرش روح شهوت و قايد مي‌شود او را روح بدن پس مي‌اندازند او را در معصيت پس چون ارتكاب نمود آن معصيت را كم مي‌شود از او روح ايمان و فرار مي‌كند از او پس عود نمي‌كند تا توبه كند پس چون توبه كرد خداوند مي‌بخشد او را اگر دومرتبه عود كند بسوي خطيئه داخل مي‌كند او را خداي تعالي [ص 65] در آتش جهنم و اما اصحاب مشئمة پس ايشان يهود و ارمني‌اند چنانكه مي‌فرمايد حق تعالي الذين آتيناهم الكتاب يعرفونه كما يعرفون ابنائهم يعني مي‌شناسند محمد صلي الله عليه و آله را و ولاية را در تورية چنانكه مي‌شناسند پسران خود را در منزلهاي خود و بدرستي كه گروهي از ايشان مي‌پوشند حق را و حال آنكه ميدانند حق را از جانب پروردگار تو اي محمد صلي الله عليه و آله كه تو فرستاده شده بسوي ايشان پس مباشيد البته از جمله شك‌كنندگان پس چون انكار كردند آنچه را كه شناختند گرفتار كرد خداي عزوجل ايشان را بآن عذاب پس سلب كرد از ايشان روح ايمان را و ساكن كرد در بدنهاي ايشان سه روح روح قوة و روح شهوة و روح بدن پس نسبت داد ايشان را بسوي بهائم پس فرمود ان هم الا كالانعام بعلت اينكه دابه بروح قوت بار ميكشد و بروح شهوت علف و آب ميخورد و بروح بدن راه ميرود پس گفت سائل زنده كردي دل مرا بفرمان خداي تعالي يا اميرالمؤمنين ، پس ثابت نموديم بدلايل عقليه و نقليه كه مؤمن چون معصيت مي‌كند سلب مي‌شود از او روح ايمان بعد از توبه عود مي‌كند و ثابت كرديم قبل كه حب آن حضرات عليهم السلام بهشت است و روضه ايشان حظيره قدس است و چون داخل روضه ميشوي نور كبرياء را مشاهده ميكني و حال خود را چون حال ملائكه مي‌بيني و از امام بگوش دل شهادتين ميشنوي و اين حالات بجهت كسي رو نميدهد مگر وقتي كه مؤمن مخلص باشد و گناهي برايش نباشد لهذا امر كرده حضرت [ص 66] بغسل صراحة و بتوبه التزاما چه تائب از گناه مثل كسي است كه برايش گناهي نباشد مثل روزي كه از مادر متولد شود پس باطن آن شخص پاك خواهد شد از عيوب پس بهتر اين است كه ظاهر او نيز پاك گردد بسبب غسل و الا شخصي كه دامن باطنش ملوث بكثافات معصيت باشد ظاهر را پاك نمودن ثمره نمي‌بخشد و هيچ حالتي برايش روي نميدهد و اين شروط كه امام عليه السلام ذكر فرموده بمقتضاي آن حالات است و اين در وقتي است كه باطن پاك باشد پس ظاهر را نيز پاك كنند از اين جا است كسي كه ميخواهد توبه كند امر بغسلش مي‌كنند اين است معني قول شارح دام ظله و اطال بقائه پس بايد كه با غسل باشي تا اينكه ظاهر تو پاك باشد و با توبه بايد باشي از آنچه كه موافق نيست توحيد را و امتثال بمقتضاي نبوت و ولاية الخ .