رساله در جواب بعض اخوان در كيفيت تعيين قبله
از تصنيفات عالم رباني و حكيم صمداني
مولاي شهيد مرحوم آقاي حاج عبدالرضا خان ابراهيمي اعلي الله مقامه
عرض ميشود رقيمه مودت شميمه زيارت و از اظهار محبت آن جناب شاكر شدم جوياي حال حقير شده بوديد بحمد الله از بركت دوستان آل‌محمد (ع) نعمت سلامت برقرار است .
راجع بطريقه آسان قبله‌يابي كه در هر جا و هر مكان بكار آيد سؤال شده بود ، آسانترين طريقه را ميشود نوشت ولي همه طريقه‌هاي آن اگر مقصود تدقيق باشد براي مردم عادي مشكل است چون محتاج به دانستن علم هندسه و هيئت است ، مرحوم آقاي بزرگ اعلي الله مقامه هم در رساله ميزان دستور قبله‌يابي را مرقوم فرموده‌اند ولي هم رساله عربي است و هم بزبان علمي نوشته شده كه تا كسي اصطلاحات و علم هيئت را نداند مشكل است كه از آن استفاده نمايد اما قبله‌نماي رزم‌آرا براي بعضي جاها كه انحرافش را ميدانستم ديدم كه آن هم درست تعيين كرده بود و چون شنيدم مرد [ص 3] مطلع و تحصيل كرده‌ايست جز در مواردي كه ممكن است سهو كرده باشد علي القاعده بايد درست تعيين كرده باشد و اينكه مرقوم شده بود با بعضي مسجدها كه يقين داريد اشخاص دانشمند و واردي آنها را بنا نهاده‌اند تطبيق نميكند دانشمندي در ساير علوم كافي نيست بايد علم هيئت و هندسه داشته باشند و با قواعد علمي اين كار آشنا باشند و بعلاوه چون تعيين قبله محتاج بدانستن طول و عرض بلد است و تعيين عرض بلد محتاج باصطرلاب دقيق است و طول بلد را هم قدما از روي كسوف و خسوف و رصد ماه و آفتاب تعيين ميكرده‌اند و جز كار منجمين ماهر نبوده و براي تعيين طول هر بلدي لازم بوده كه منجم در وقت كسوف و خسوف در همان شهر باشد و در همان موقع هم منجم ديگري در شهري كه طول جغرافيائي آن شهر معين و معلوم بوده و در همان موقع آفتاب يا ماه را رصد ميكرده ارتباط داشته باشد و مسلم است كه در قديم اين كارها نسبت به همه شهرها و قريه‌ها انجام نشده جز شهرهاي مهم و مورد نظر بهمين جهت جداول طول و [ص 4] عرض بلاد كه از قدما در دست است اغلب تقريبي است و زياد قابل اعتماد نيست ولي جداول جديدي كه جغرافي‌دانهاي امروز تنظيم كرده‌اند چون هم علم آنرا داشته‌اند و هم محتاج اليه كار دنياي خودشان بوده و سعي در صحت آن كرده‌اند تا اندازه‌اي قابل اعتماد است و اغلب با تقريب نيم درجه يا ربع درجه صحيح است و علم عادي بصحت آنها تا اندازهٔ حاصل ميشود ولي مطلبي كه كار را سهل ميكند اين است كه بناي شرع مقدس بر اين تدقيقات نيست و چيزي كه از وسع مكلفين خارج است تكليف آنها قرار نميدهند چنانچه از جوابهائي كه ائمه عليهم السلام به سائلين در اين باب فرموده‌اند پيداست مثلا براي كسيكه در راه مكه است ميفرمايند كه ستاره جدي را پشت سر خودت قرار بده رو بقبله خواهي بود ، و معلوم است كه اين را به سائلي فرموده‌اند كه از مدينه قصد مكه را داشته و مسير او از شمال بجنوب است يا بديگري فرموده‌اند كه جدي را پشت شانه راست قرار بده ، و اين براي كسي است كه در عراق باشد يا راه عراق بمكه و وقتي كه ستاره را پشت [ص 5] شانه راستش قرار بدهد نوعا رو بجنوب غربي ميشود و مكه در جنوب غربي عراق است و بلاد ايران هم نوعا همين حكم را دارند و قبله آنها بين جنوب و مغرب است جز اينكه هر چه شمالي‌تر باشند قبله آنها متمايل‌تر بجنوب ميشود و هر كدام جنوبي‌تر باشند قبله آنها متمايل‌تر بغرب است و همچنين هر چه شرقي‌تر باشند قبله آنها متمايل‌تر بغرب ميشود و هر چه غربي‌تر باشند قبله آنها متمايل‌تر بجنوب است اين قاعده كليه را در بلاد ايران در موقعي كه بدقت جهت قبله را ندانند ميشود بكار برد ولي اگر مقصود دقت باشد كتاب كوچكي بنام معرفة القبلة چند سال پيش تهران چاپ شده كه قبله اغلب بلاد ايران را نوشته تأليف مهندس عبدالرزاق خان بغايري بود و چون مرد مطلعي بود بايد علي القاعده درست باشد انحراف قبله بعضي جاها را هم كه ميدانستم ديدم صحيح نوشته است و اگر از آن نسخهٔ داشته باشيد اغلب جاها بكار مي‌آيد ولي اگر خودتان بخواهيد تعيين كنيد چند قاعده كه بنظرم رسيده عرض ميكنم ديگر تا چه حد مورد استفاده [ص 6] جنابعالي واقع شود .
تعيين قبله محتاج بدانستن چند چيز است :
١ - معرفت طول و عرض بلد كه براي امثال جنابعالي ميسر نيست و بايد بجداول طول و عرض بلاد كه چاپ هم شده مراجعه فرمائيد از روي نقشه‌هاي معمولي جغرافيا هم كه در مدارس اغلب هست نميشود بدقت تعيين كرد چون مسامحه بسيار دارد بعض اطلسهاي جغرافي بضميمه آنها جداولي چاپ شده كه همانطور كه عرض كردم با تقريب نيم تا ربع درجه صحيح است .
٢ - معرفت طول و عرض مكه و طول آن ٣٩ درجه و ٤٩ دقيقه و عرض آن ٢١ درجه و ٢٥ دقيقه است .
٣ - معرفت خط شمال و جنوب و يك راه آن همين قطب‌نماهاي معمولي است و دقت زياد ندارد چون قطب‌نما تقريبا رو بشمال مي‌ايستد و در طول مدت تغيير هم ميكند و بهر حال شمال تقريبي را نشان ميدهد و يك راه آن اين است كه از روي حركت آفتاب معلوم كنند و اگر چه صعوبتي دارد ولي چون بكار مؤمنين براي تعيين وقت ظهر و نماز مي‌آيد عرض ميكنم شايد مورد استفاده [ص 7] جنابعالي يا ديگري كه اهل علم هندسه باشد بشود براي تعيين خط شمال و جنوب اول بايد يك سطح مستوي افقي داشته باشيد مثلا اگر آينه بزرگي داشته باشيد و روي شيشه آن كاغذي بچسپانيد و سعي كنيد كه همه جاي كاغذ روي شيشه چسپيده باشد كه هيچ برآمدگي نداشته باشد سطح مستوي خواهيد داشت بعد اين آئينه را روي زمين بخوابانيد و روي آن را با تراز دقيقي تراز كنيد بطوري كه از هر طرف تراز را بگذاريد افقي نشان دهد سطح مستوي افقي مورد نظر را بدست آورده‌ايد بعد بايد شاقولي را بالاي آينه آويزان كنيد كه اولا نقطه تعليق آن چيز ثابتي باشد كه حركت نكند و باد آنرا نلرزاند ثانيا نخ شاقول نه نازك باشد كه سايه‌اش معلوم نشود نه كلفت باشد كه سايه آن پهن باشد و دقت نداشته باشد و ضخامت آن به اندازه نصف چوب كبريت باشد خوب است ثالثا وزنه شاقول وزنه سنگين كوچك سربي باشد باندازه فندق مثلا رابعا آنرا طوري آويزان كنند كه وزنه شاقول مماس بر سطح آئينه نشود و كمي بالاتر باشد كه آزاد باشد و [ص 8] محاذي نزديك وسط ضلع جنوبي آينه بايستد خامسا دو گره كوچك به نخ شاقول بزنند يكي حدود ٢٥ سانتيمتر بالاي وزنه و يكي حدود ٣٥ سانتيمتر بالاي وزنه سادسا در روزي اين عمل را بكنند كه باد نيايد و شاقول را تكان ندهد و در ايام زمستان كه سايه‌ها بلندتر است دقت عمل بيش از تابستانها است سابعا قريب به نيم ساعت بظهر سايه نخ شاقول كه روي آن صفحه مستوي افتاده و گره‌هاي آن هم روي همان خط سايه سايه انداخته‌اند در يك لحظه روي سايه گره‌ها با مداد يا قلم نقطه بگذارند بعد فرجه پرگار اندازه‌گيري را بقدر فاصله آن دو نقطه باز كنند بين آن دو نقطه هم با سطاره خط باريكي بكشند كه از آن دو نقطه به دقت بگذرد و خط را امتداد دهند و پرگار را هم ديگر دست نزنند كه فاصله بين دو نوك آن تغيير نكند بعد همينطور كه ظهر نزديك ميشود سايه‌ها كوتاهتر ميشوند و فاصله سايه دو گره روي نخ شاقول هم كم ميشود و وقتيكه ظهر ميگذرد كم‌كم فاصله سايه دو گره زياد ميشود و هر ربع دقيقه به ربع دقيقه آن اندازه‌گير را روي سايه [ص 9] شاقول ميگذارند هر وقت كه فاصله سايه دو گره مساوي دهنه اندازه‌گير شد فورا روي سايه گره‌ها با مداد نقطه ميگذارند و بين آن دو نقطه خط باريكي ميكشند تا با خط اول التقاء پيدا كند و منصف الزاويه زاويه بين آن دو خط را اگر بكشند خط شمال و جنوب است و روز بعد هر وقت سايه نخ شاقول ( بشرط آنكه آنرا دست نزده باشند و صفحه را حركت نداده باشند ) روي خط منصف الزاويه افتاد اول ظهر حقيقي است و اگر عمل اندازه‌گيري و نقطه‌گذاري را دو سه روز تكرار كنند كه مطمئن‌تر بشوند كه اشتباه نكرده‌اند بهتر است دو خط اول زير شاقول تقاطع ميكنند و اگر در حين خط كشي شاقول منحرف شود عيبي نميكند چون نقطه تعليق آن ثابت است و دوباره بجاي خودش خواهد ايستاد شكل آنرا هم براي توضيح بيشتر رسم ميكنيم 
.
[ص 10] حال اگر بخواهيد همه روزه وقت ظهر حقيقي را بدانيد در ديواري كه طرف شمال باشد طاقچه‌اي بيرون مي‌آوريد و كف و ديوارهاي آنرا با گچ سفيد گچ ميكنيد و در وقت ظهر كه بطريقه فوق تعيين ميكنيد ملاحظه ميكنيد كه سايه لبه ديواره جلوي طاقچه كه روي كف طاقچه افتاده كجا است فورا كنار لبه سايه خطي روي كف طاقچه مي‌كشيد روزهاي بعد همينكه سايه ديواره روي خط افتاد اول ظهر است البته لبه ديواره طاقچه را قبلا گچ‌كاري كرده و با شاقول از چند طرف قراول ميكنيد كه دماغه لبه كاملا قائم باشد و اگر قائم نباشد ظهر را غلط نشان ميدهد .
٤ - معرفت انحراف قبله كه به سه طريقه ممكن است :
يكي اينكه جدول صحيح انحراف قبله بلاد را داشته باشيد و بآن رجوع كنيد و انحراف قبله بلد مورد نظر را تعيين كنيد .
دوم از طريق محاسبه كه عرض بلد را تعيين كنيد و جيب و جيب تمام آنرا با مراجعه بجداول مثلثات تعيين كنيد و همچنين طول بلد را تعيين كنيد و طول مكه را از آن [ص 11] تفريق كنيد زاويه بين الطولين بدست مي‌آيد و با مراجعه بجداول مثلثات جيب و جيب تمام زاويه بين الطولين را تعيين كنيد و ظل زاويه عرض مكه را هم تعيين كنيد و در فرمول زير بگذاريد 
بعد بجداول ظل مثلثات مراجعه كنيد به‌بينيد كه اين ظل كدام زاويه است همان زاويه انحراف قبله است از جنوب بطرف مغرب و بهمين قاعده انحراف قبله جندق را براي مثل مي‌نويسيم 
[ص 12] و چون بجداول ظل مراجعه كرديم زاويهٔ كه ظلش ١ باشد زاويه ٤٩ درجه و ٣٠ دقيقه است كه زاويه انحراف قبله جندق است .
سوم طريقه ترسيمي است كه بدايره هنديه معروف است و بيان آن تفصيلي دارد كه در اين مختصر نميگنجد .
٥ - پس از آنكه خط شمال و جنوب بطريقهٔ كه ذكر شد تعيين شد و زاويه انحراف قبله را هم دانستيم يكي از نقاط خط شمال و جنوب را مركز قرار داده دايرهٔ رسم ميكنيم و از مركز دايره خطي بر خط اول عمود ميكنيم خط مشرق مغرب بدست مي‌آيد بعد با آلت نقاله خطي از مركز دايره رسم ميكنيم كه با خط شمال جنوب يعني با سمت جنوبي آن زاويه‌اش مساوي انحراف قبله باشد امتداد آن خط سمت قبله است و اگر نقاله نداشته باشيم ربع دايره را كه بين نقطه جنوب و مغرب است به نود درجه تقسيم ميكنيم و از نقطه جنوب درجات را ميشماريم تا باندازه انحراف قبله برسيم و از آنجا خطي بمركز دايره وصل ميكنيم خط قبله بدست مي‌آيد .
راه ديگر هم براي تعيين قبله هست كه بگمانم اين است كه قدما [ص 13] اغلب باين طريقه عمل ميكرده‌اند چون سهلتر است و حساب زيادي هم نميخواهد جز اينكه در سالي دو مرتبه بيشتر نميشود از اين راه تعيين قبله نمود و آن اين است كه آفتاب دو روز در سال كه ٧ جوزا و ٢٤ سرطان باشد در وقت ظهر در قمة الرأس مكه معظمه واقع ميشود و در آن موقع از هر كجاي دنيا رو به آفتاب بايستند رو بمكه ايستاده‌اند فقط بايد تفاوت طول مكه و طول بلد را بدانيم كه معلوم شود چند ساعت بعد از ظهر بلد در آن روزها در مكه ظهر ميشود هر درجه كه تفاوت طول بلد و مكه باشد چهار دقيقه تفاوت ظهر بلد و ظهر مكه خواهد بود ، مثلا تفاوت ظهر جندق و مكه معظمه ٥٨ دقيقه است و در روز ٧ خرداد يا ٢٤ تير اگر ٥٨ دقيقه بعد از ظهر در جندق رو به آفتاب بايستيم رو بقبله ايستاده‌ايم و امتداد همه سايه‌ها به سمت قبله است مشروط بر آنكه ساعتي داشته باشيم كه ميزان كار كند و با ظهر حقيقي بلد بهمان ترتيب كه ذكر شده ميزان شده باشد نه با ظهري كه مثلا از راديو تهران معلوم ميكنند كه جز سالي چند روز معين با ظهر [ص 14] خود تهران مطابق نيست و با ظهر ساير بلاد هم كه طول جغرافيائي تهران با آنها فرق دارد مطابق نيست و باين قاعده اگر جماعتي هم در آن روز معين همه ساعتهايشان را با ظهر ميزان كنند و بمنزل خود بروند و در آن ساعت معين رو بآفتاب بايستند سمت قبله خانه خود را ميفهمند و ديگر محتاج نيستند كه هر يك در منزل خود خط شمال و جنوب را تعيين كنند .
رساله هداية الطالبين و ضمائم را ان شاء الله ميفرستم تير شهاب نسخه آن كمياب است ولي يك جلد صواعق البرهان كه در رد باب و مفصلتر است و همچنين هر چه ميسر شود از رساله الفبا با بعض كتب ديگر براي كتابخانه دبستان شما ان شاء الله ميفرستم از هر كدام يك جلد براي خود جنابعالي است .